Яшил инқилоб: Хитой қандай қилиб дунёни ўзига боғлаб олди?
Фото: chatgpt.com
Бугунги кунда глобал иқтисодий майдонда кучлар нисбати кескин ўзгариб бормоқда. Zamin.uz ана шу тарихий жараённинг энг муҳим нуқталарини таҳлил қилади.
Сўнгги йилларда жаҳон бозорида бир янги ва забардаст оқим яққол кўзга ташланмоқда: Хитой нафақат электромобиллар, балки қуёш панеллари, шамол турбиналари ва юқори қувватли аккумуляторлар ишлаб чиқаришда мутлақ пешқадамга айланди. Узоқ вақт давомида “сайёра фабрикаси” сифатида танилган ушбу мамлакат эндиликда нафақат оддий истеъмол моллари, балки юқори технологик “яшил” маҳсулотлар бўйича ҳам глобал ҳукмронликни ўз қўлига олди. Хўш, бу стратегик зафар қандай қўлга киритилди ва нима учун инновациялар бешиги саналган Ғарб бу пойгада ортда қолди?
Муваффақиятнинг яширин формуласи
Хитойнинг бугунги зафарли юриши тасодифий мўъжиза эмас. Бу — сўнгги йигирма йил давомида изчил ва қатъият билан амалга оширилган давлат сиёсатининг мевасидир. Ғарб дунёси асосан дастурий таъминот ва хизмат кўрсатиш соҳасига (IT) урғу бераётган бир пайтда, расмий Пекин \"Made in China 2025\" дастури орқали оғир саноат ва ишлаб чиқаришни янги босқичга олиб чиқиш учун миллиардлаб доллар сармоя йўналтирди.
Ҳукумат томонидан тоза энергия секторини қўллаб-қувватлаш учун юзлаб миллиард долларлик тўғридан-тўғри субсидиялар, солиқ имтиёзлари ва бепул ер майдонлари ажратилди. Бундай қулай муҳитда BYD ва CATL каби маҳаллий гигантлар мисли кўрилмаган суръатда ўсди. Ички бозор эса бу технологияларни синаб кўриш учун улкан майдон бўлиб хизмат қилди. Жамоат транспортининг тўлиқ электрлаштирилиши ва фуқароларга берилган имтиёзлар Хитой компанияларига қисқа фурсатда дунё бозорига энг сифатли ва арзон маҳсулотларни олиб чиқиш имконини берди.
Стратегик минераллар: Тўлиқ монополия
Замонавий технологиялар, яримўтказгичлар ва мудофаа қурилмаларининг “юраги” ҳисобланган критик минераллар (литий, кобальт, никель, графит) бозорида Хитой мутлақ устунликка эришди. Халқаро энергетика агентлиги маълумотларига кўра, Пекин дунёдаги:
-
Нодир ер металларининг 96 фоизига;
-
Табиий графитнинг 98 фоизига;
-
Кобальтнинг 97 фоизига;
-
Литийнинг 73 фоизига эгалик қилади.
Хитой компаниялари сўнгги йигирма йил ичида Африка, Жанубий Америка ва Австралиядаги энг йирик конларни сотиб олиб, ўз хомашё базасини кенгайтирди. Масалан, кобальтнинг асосий манбаи бўлган Конго Демократик Республикасидаги конларнинг аксарияти Пекин назорати остида. Қазиб олишдан ташқари, уларни қайта ишлаш (рафинация қилиш) бўйича ҳам Хитой биринчи рақамли давлатдир. Ғарб экологик чекловлар ва қиммат ишчи кучи туфайли бу заводларни ўз ҳудудида ёпган бир пайтда, Хитой бу занжирни тўлиқ эгаллаб олди.
Глобал геосиёсатда янги шахмат тахтаси
Бу ҳукмронлик Хитойга нафақат иқтисодий даромад, балки улкан сиёсий тизгинларни ҳам тақдим этди. Эндиликда энергия хавфсизлиги деганда фақат нефть эмас, балки аккумулятор ва нодир металлар ҳам тушунилмоқда. Пекин ўз устунлигидан геосиёсий қурол сифатида фойдаланишни бошлади. Масалан, АҚШнинг чип технологиялари бўйича чекловларига жавобан, Хитой яримўтказгичлар учун зарур бўлган галий, германий ва антимонит экспортига тақиқ қўйди. 2025 йилнинг бошидан эса вольфрам ва молибден каби стратегик металлар устидан назорат янада кучайтирилди.
Критик минераллар уруши: Вашингтоннинг хавотири
Хитойнинг бу қадамлари АҚШни стратегик жиҳатдан ноқулай аҳволга солиб қўйди. Вашингтон Хитойнинг хомашёсига худди Пекин АҚШнинг юқори технологияларига муҳтож бўлганидек боғланиб қолди. Шу боис, Трамп маъмурияти Гренландияни сотиб олишга ҳаракат қила бошлади ва Украина билан нодир металлар бўйича келишувларни талаб қилди.
Бу металлар АҚШ учун икки муҳим йўналишда ҳаётий зарур:
-
Ҳарбий технологиялар: Замонавий дронлар ва радар қурилмаларининг самарадорлиги батареялар сифатига боғлиқ. Бу соҳада ортда қолиш ҳарбий устунликни бой бериш билан баробар.
-
Бизнес пойгаси: Электромобиллар бозорида Хитойнинг BYD компанияси Илон Маскнинг Tesla заводини ортда қолдирди. 2025 йилда Хитой гиганти 2,25 миллионта машина сотган бўлса, Tesla кўрсаткичи 1,64 миллионда тўхтади.
Хулоса қилиб айтганда, келажакдаги иқтисодий ва ҳарбий устунлик нафақат сунъий интеллект, балки уни ҳаракатга келтирувчи хомашё ва энергия манбалари устидан назоратга ҳам боғлиқ бўлиб қолмоқда.
Азиз ўқувчилар, сизнингча, Ғарб давлатлари Хитойнинг бу монополиясига қарши муносиб жавоб топа оладими?
