Эрон урани атрофида Москва омили кучаймоқда...
Эрон ядровий дастури атрофидаги музокаралар яна халқаро сиёсат марказига чиқди. Бу сафар асосий эътибор Теҳрон, Вашингтон ва Москва ўртасидаги эҳтимолий келишувларга қаратилмоқда. Масала оддий эмас: гап бойитилган уран захиралари, санкциялар ва минтақавий хавфсизлик ҳақида кетмоқда.
Эрон ташқи ишлар вазири Аббос Арағчи Теҳрон бойитилган уран захираларини Россияга топшириш эҳтимоли бўйича Москва билан дастлабки маслаҳатлашувлар ўтказганини тасдиқлади. Бу ҳақда 15 май куни Al Jazeera телеканали хабар қилди.
Арағчининг айтишича, Эрон Россиянинг ушбу жараёнда ҳамкорлик қилишга тайёрлигини ижобий баҳолайди. Бироқ ҳозирча бу масала бўйича якуний қарор қабул қилинмаган. Унинг таъкидлашича, барча нарса АҚШ билан ядровий дастур юзасидан олиб борилаётган музокараларнинг кейинги босқичига боғлиқ бўлади.
“Ушбу босқичга етганимизда, албатта, Россия билан қўшимча маслаҳатлашувлар ўтказамиз ва Россия таклифи ёрдам бера оладими-йўқми — шунга қараймиз”, — деди Эрон ташқи ишлар вазири.
Шу билан бирга, Арағчи ҳозирча уранни Россияга топшириш ҳақида аниқ ва қатъий келишув мавжуд эмаслигини ҳам урғулади. Яъни Теҳрон бу вариантни тўлиқ рад этмаяпти, аммо уни амалий қарор сифатида ҳам қабул қилгани йўқ.
Аввалроқ Россия президенти Владимир Путин 9 май куни Москва Эрон уранини қабул қилишга тайёр эканини билдирган эди. Бу таклиф тасодифий эмас. Чунки Россия 2015 йилдаги ядровий келишув доирасида ҳам шунга ўхшаш механизмда иштирок этган.
Бундай схема Ғарб давлатлари учун Эрон ядровий дастурини назорат қилиш имкониятини бериши мумкин. Теҳрон учун эса бу санкциялар босимини юмшатиш ва дипломатик музокараларда маневр майдонини кенгайтириш воситасига айланиши эҳтимолдан холи эмас.
Бироқ Эрон ичида бу масалага муносабат бир хил эмас. Ислом инқилоби муҳофизлари корпусига яқин бўлган Tasnim агентлиги Ғарб матбуотида тарқалган “Эрон уранни чет давлатга беришга принципиал розилик билдирган” деган хабарларни рад этди.
Бу раддия Теҳроннинг ички сиёсий муҳитида ядровий дастур масаласи қанчалик нозик эканини кўрсатади. Чунки Эрон учун уран бойитиш нафақат техник ёки иқтисодий масала, балки миллий суверенитет ва сиёсий нуфуз рамзи сифатида ҳам қаралади.
Аввалроқ The Wall Street Journal ўз манбаларига таяниб, агар АҚШ билан музокаралар натижасиз якунланса, Эрон ураннинг бир қисмини кейинчалик қайтариш шарти билан учинчи давлатга топширишга тайёр бўлиши мумкинлиги ҳақида хабар берган эди.
Маълумотларга кўра, Вашингтон Теҳронга 14 банддан иборат кенг қамровли таклиф юборган. Унда Эрондан ядровий қурол яратишдан тўлиқ воз кечиш, 12 йил давомида уран бойитишни тўхтатиш ҳамда 60 фоизгача бойитилган тахминан 440 килограмм уранни топшириш талаб қилинган.
Бу талаблар осон эмас. Чунки улар Эрон ядровий дастурининг энг муҳим қисмига таъсир қилади. Шу билан бирга, АҚШ бунинг эвазига санкцияларни босқичма-босқич бекор қилиш ва музлатилган Эрон активларини очишга тайёрлигини билдирган.
Аммо музокаралар ҳали силлиқ кетмаяпти. АҚШ президенти Дональд Трамп Эроннинг ушбу шартларга муносабатини “бутунлай қабул қилиб бўлмайдиган” деб баҳолаган. Бу эса томонлар ўртасидаги ишонч ҳали ҳам жуда заиф эканини англатади.
Ҳозирги вазиятда Россиянинг роли муҳимлашмоқда. Москва бир томондан Эрон билан стратегик ҳамкорликка эга, иккинчи томондан ядровий келишув атрофида техник кафолатчи сифатида майдонга чиқиши мумкин. Бу эса Россияни музокаралар жараёнида яна бир таъсирли ўйинчига айлантиради.
Эрон эса мураккаб танлов қаршисида турибди. Бир томонда санкциялар, иқтисодий босим ва халқаро изоляция хавфи бор. Иккинчи томонда ядровий дастурдан чекиниш ички сиёсий танқидларга сабаб бўлиши мумкин.
Шунинг учун Теҳрон ҳозирча эҳтиёткор йўл тутмоқда. У Москва билан маслаҳатлашувларни давом эттиришга тайёр, аммо уранни топшириш бўйича очиқ мажбурият олмаяпти. Дипломатияда буни “эшикни ёпмай, калитни ҳам бермаслик” дейиш мумкин.
Келгуси босқичда АҚШ ва Эрон ўртасидаги музокаралар ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Агар томонлар келишувга яқинлашса, Россия орқали уранни сақлаш ёки назорат қилиш варианти яна кун тартибига чиқиши мумкин. Агар музокаралар барбод бўлса, минтақа яна янги кескинлик тўлқинига юз тутади.
Ҳозирча эса ядровий келишув тақдири бир неча пойтахтдаги ёпиқ эшиклар ортида ҳал бўлмоқда. Бу ўйинда ҳар бир сўз, ҳар бир шарт ва ҳар бир имо катта сиёсий вазнга эга. Хуллас, бу ерда дипломатия шахматга ўхшайди: пешка ҳам ҳаракат қилса, бутун доска силкинади.
