Озиқ-овқат хавфсизлигида ягона назорат тизими яратилади
Ўзбекистонда озиқ-овқат маҳсулотлари хавфсизлиги, фитосанитария ва ветеринария соҳаларида бошқарув ҳамда назорат тизимини тубдан такомиллаштиришга қаратилган муҳим президент фармони қабул қилинди. Ушбу ҳужжат мамлакатда “даладан дастурхонгача” бўлган жараённи янада тартибли, шаффоф ва халқаро стандартларга мос ҳолда йўлга қўйишни назарда тутади.
Фармоннинг асосий мақсадларидан бири — соҳага масъул идоралар фаолиятидаги бир-бирини такрорловчи вазифаларни мақбуллаштириш ва ягона давлат бошқаруви тизимини шакллантиришдир. Яъни, озиқ-овқат хавфсизлиги, ветеринария, фитосанитария ва карантин назоратида масъулият аниқ белгиланади, ортиқча бюрократия камайтирилади, қарор қабул қилиш жараёни эса соддалаштирилади.
Янги тизим “даладан дастурхонгача” тамойили асосида ишлайди. Бу дегани, маҳсулот етиштирилаётган пайтдан бошлаб, уни сақлаш, ташиш, қайта ишлаш, сотиш ва истеъмолчига етиб боришигача бўлган бутун занжир хавф таҳлили асосида назорат қилинади. Бундай ёндашув фақат муаммо содир бўлгандан кейин чора кўриш эмас, балки хавфларни олдиндан аниқлаш ва уларнинг олдини олишга хизмат қилади.
Фармонда амалдаги санитария қоидаларини халқаро талабларга мослаштириш ҳам белгиланган. Хусусан, меъёрлар Алиментариус кодекси стандартлари, Бутунжаҳон ҳайвонлар соғлиғини ҳимоя қилиш ташкилоти, шунингдек, Ўсимликлар карантини ва ҳимояси бўйича халқаро конвенция талабларига мувофиқлаштирилади. Бу эса Ўзбекистон маҳсулотларининг халқаро бозорларда рақобатбардошлигини ошириш учун муҳим қадам ҳисобланади.
Ҳужжатга мувофиқ, Ўсимликлар карантини ва ҳимояси агентлиги ҳамда Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш қўмитаси негизида Озиқ-овқат маҳсулотлари хавфсизлиги қўмитаси ташкил этилади. Шу билан бирга, Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузурида Чорвачилик ва яйлов хўжалигини ривожлантириш агентлиги ҳам фаолият бошлайди. Бу ўзгаришлар соҳада масъулиятни бир марказга жамлаш ва назорат сифатини оширишга қаратилган.
2027 йил 1 январдан бошлаб озиқ-овқат маҳсулотлари хавфсизлигини таъминлаш соҳасидаги айрим функциялар босқичма-босқич хусусий секторга ўтказилади. Бу орқали давлат назорати самарадорлигини сақлаган ҳолда, хусусий сектор имкониятларидан кенгроқ фойдаланиш режалаштирилмоқда. Бошқача айтганда, тизимда давлат ҳам, бизнес ҳам ўз ўрнида ишлайдиган янги модель шаклланади.
Шунингдек, Қўмита ҳузурида Озиқ-овқат маҳсулотлари хавфсизлиги институти ташкил этилади. Бу институт илмий таҳлил, кадрлар тайёрлаш, стандартларни такомиллаштириш ва хавфларни баҳолашда муҳим марказга айланиши мумкин.
Фармоннинг тадбиркорлар учун ҳам муҳим жиҳатлари бор. Қарорга мувофиқ, кўрик учун йўналтириладиган омборларда юкларни сақлаш харажатлари 60 миллиард сўмгача қисқартирилади. Бу бизнес вакиллари учун сезиларли енгиллик бўлади. Чунки ортиқча кутиш, омбор харажатлари ва ҳужжатбозлик ҳар бир тадбиркор учун вақт ва пул дегани.
Олиб кирилаётган фитосанитар хавф даражаси ўрта бўлган товарлар назоратига сарфланадиган вақт ҳам қисқартирилади. Аввал бу жараён ўртача 3 иш кунини ташкил этган бўлса, энди 1 иш кунигача камайтирилиши белгиланмоқда. Бу импорт жараёнларини тезлаштириш, маҳсулот айланмасини жонлантириш ва бозордаги таъминот барқарорлигини таъминлашга ёрдам беради.
2026 йил 1 августдан карантиндаги маҳсулотлар фитосанитария назоратини амалга оширишда хавфларни бошқаришга асосланган автоматлаштирилган танлаб олиш механизми жорий этилади. Бу ерда инсон омили камаяди, тизим эса хавф даражасига қараб қайси юк чуқурроқ текширилиши кераклигини автоматик белгилайди.
Хавфларни бошқариш тизими “E-Fitouz” электрон порталида шакллантирилади ва Божхона қўмитасининг “Ягона дарча” ахборот тизими билан интеграция қилинади. Бу рақамлаштириш жараёни фитосанитария назоратини тезкор, очиқ ва қулай қилишга хизмат қилади. Қоғозбозлик камаяди, маълумотлар эса ягона электрон майдонда юритилади.
2026 йил августдан бошлаб синов тариқасида мева-сабзавотларга ихтисослашган айрим туманларда маҳсулотларни етиштиришдан экспортгача фитосанитар назоратни амалга оширишда жамоатчи инспектор фаолияти ҳам йўлга қўйилади. Бу маҳаллий даражада назоратни кучайтириш ва экспортга чиқадиган маҳсулотлар сифатини эртароқ босқичдан таъминлаш имконини беради.
Яна бир муҳим янгилик — 2029 йил 1 январдан мева-сабзавот маҳсулотлари экспорти фақат агрологистика марказлари орқали амалга оширилади. Бу тартиб маҳсулотларни саралаш, сақлаш, қадоқлаш, сертификатлаш ва экспортга тайёрлаш жараёнларини ягона стандарт асосида ташкил этишга қаратилган.
Қисқаси, мазкур фармон озиқ-овқат хавфсизлиги соҳасида катта тизимли ўзгаришларни бошлаб беради. Энди назорат кўпроқ хавф таҳлили, рақамлаштириш ва халқаро стандартларга асосланади. Бу эса истеъмолчи учун хавфсиз маҳсулот, тадбиркор учун тезроқ жараён, экспортчи учун эса ишончлироқ бозор дегани. Йўналиш тўғри: камроқ қоғоз, кўпроқ сифат ва аниқ масъулият.
