Иранның ядролық бағдарламасы төңірегіндегі келіссөздер қайтадан халықаралық саясаттың орталығына шықты. Бұл жолы басты назар Тегеран, Вашингтон және Мәскеу арасындағы ықтимал келісімдерге аударылуда. Мәселе оңай емес: әңгіме байытылған уран қорлары, санкциялар және аймақтық қауіпсіздік туралы болып отыр.
Иран сыртқы істер министрі Аббас Арагчи Тегеранның байытылған уран қорларын Ресейге тапсыру мүмкіндігі бойынша Мәскеумен алдын ала кеңесулер өткізгенін растады. Бұл туралы 15 мамырда Al Jazeera телеарнасы хабарлады.
Арагчидің айтуынша, Иран Ресейдің бұл процесте ынтымақтастыққа дайындығын оң бағалайды. Алайда әзірге бұл мәселе бойынша түпкілікті шешім қабылданған жоқ. Ол барлығы АҚШ-пен ядролық бағдарлама бойынша жүргізіліп жатқан келіссөздердің келесі кезеңіне байланысты болатынын атап өтті.
«Біз бұл кезеңге жеткенде, әрине, Ресеймен қосымша кеңесулер өткіземіз және Ресейдің ұсынысы көмектесе ала ма, жоқ па — соны қараймыз», — деді Иран сыртқы істер министрі.
Сонымен бірге Арагчи әзірге уранды Ресейге тапсыру туралы нақты және қатаң келісім жоқ екенін де баса айтты. Яғни, Тегеран бұл нұсқаны толық жоққа шығармайды, бірақ оны практикалық шешім ретінде де қабылдаған жоқ.
Бұған дейін Ресей президенті Владимир Путин 9 мамырда Мәскеудің ирандық уранды қабылдауға дайын екенін білдірген болатын. Бұл ұсыныс кездейсоқ емес. Себебі Ресей 2015 жылғы ядролық келісім аясында да осыған ұқсас механизмге қатысқан.
Мұндай схема Батыс елдері үшін Иранның ядролық бағдарламасын бақылау мүмкіндігін бере алады. Ал Тегеран үшін бұл санкциялар қысымын жеңілдету және дипломатиялық келіссөздерде маневр жасау алаңын кеңейту құралына айналуы мүмкін.
Алайда Иран ішінде бұл мәселеге қатысты көзқарас бірдей емес. Ислам революциясы сақшылары корпусына жақын Tasnim агенттігі Батыс баспасөзінде тараған «Иран уранды шет мемлекетке беруге принципиалды келісім берді» деген хабарларды жоққа шығарды.
Бұл терістеу Тегеранның ішкі саяси ортасында ядролық бағдарлама мәселесінің қаншалықты нәзік екенін көрсетеді. Өйткені Иран үшін уран байыту тек техникалық немесе экономикалық мәселе емес, сонымен қатар ұлттық егемендік пен саяси беделдің символы ретінде қарастырылады.
Бұған дейін The Wall Street Journal өз дереккөздеріне сүйене отырып, егер АҚШ-пен келіссөздер нәтижесіз аяқталса, Иран уранның бір бөлігін кейін қайтарып алу шартымен үшінші елге тапсыруға дайын болуы мүмкін екені туралы хабарлаған еді.
Мәліметтерге сәйкес, Вашингтон Тегеранға 14 тармақтан тұратын ауқымды ұсыныс жіберген. Онда Ираннан ядролық қару жасаудан толық бас тарту, 12 жыл бойы уран байытуды тоқтату және 60 пайызға дейін байытылған шамамен 440 келі уранды тапсыру талап етілген.
Бұл талаптар оңай емес. Өйткені олар Иранның ядролық бағдарламасының ең маңызды бөлігіне әсер етеді. Сонымен бірге АҚШ бұның есесіне санкцияларды кезең-кезеңімен алып тастауға және мұздатылған Иран активтерін ашуға дайын екенін білдірген.
Бірақ келіссөздер әлі де біркелкі жүріп жатқан жоқ. АҚШ президенті Дональд Трамп Иранның бұл шарттарға қатысты ұстанымын «мүлдем қабылдауға болмайтын» деп бағалаған. Бұл тараптар арасындағы сенімнің әлі де өте әлсіз екенін білдіреді.
Қазіргі жағдайда Ресейдің рөлі маңыздылана түсуде. Мәскеу бір жағынан Иранмен стратегиялық әріптестікке ие, екінші жағынан ядролық келісім төңірегінде техникалық кепілгер ретінде алаңға шығуы мүмкін. Бұл Ресейді келіссөздер процесінде тағы бір ықпалды ойыншыға айналдырады.
Иран болса күрделі таңдау алдында тұр. Бір жағында санкциялар, экономикалық қысым және халықаралық оқшаулану қаупі бар. Екінші жағында ядролық бағдарламадан шегіну ішкі саяси сынға себеп болуы мүмкін.
Сондықтан Тегеран әзірге сақтық танытуда. Ол Мәскеумен кеңесулерді жалғастыруға дайын, бірақ уранды тапсыру бойынша ашық міндеттеме алмай отыр. Дипломатияда мұны «есікті жаппай, кілтті де бермеу» деп атауға болады.
Келесі кезеңде АҚШ пен Иран арасындағы келіссөздер шешуші маңызға ие болады. Егер тараптар келісімге жақындаса, Ресей арқылы уранды сақтау немесе бақылау нұсқасы қайтадан күн тәртібіне шығуы мүмкін. Егер келіссөздер сәтсіз аяқталса, аймақ тағы да жаңа шиеленіс толқынына тап болады.
Әзірге ядролық келісімнің тағдыры бірнеше астанадағы жабық есіктердің артында шешілуде. Бұл ойында әрбір сөз, әрбір шарт және әрбір ишара үлкен саяси салмаққа ие. Қысқасы, мұнда дипломатия шахматқа ұқсайды: пешка қозғалса да, бүкіл тақта шайқалады.
“Zamin”-ді Telegram-нан оқыңыз!
