Eron yadroviy dasturi atrofidagi muzokaralar yana xalqaro siyosat markaziga chiqdi. Bu safar asosiy e’tibor Tehron, Vashington va Moskva o‘rtasidagi ehtimoliy kelishuvlarga qaratilmoqda. Masala oddiy emas: gap boyitilgan uran zaxiralari, sanksiyalar va mintaqaviy xavfsizlik haqida ketmoqda.
Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Arag‘chi Tehron boyitilgan uran zaxiralarini Rossiyaga topshirish ehtimoli bo‘yicha Moskva bilan dastlabki maslahatlashuvlar o‘tkazganini tasdiqladi. Bu haqda 15 may kuni Al Jazeera telekanali xabar qildi.
Arag‘chining aytishicha, Eron Rossiyaning ushbu jarayonda hamkorlik qilishga tayyorligini ijobiy baholaydi. Biroq hozircha bu masala bo‘yicha yakuniy qaror qabul qilinmagan. Uning ta’kidlashicha, barcha narsa AQSH bilan yadroviy dastur yuzasidan olib borilayotgan muzokaralarning keyingi bosqichiga bog‘liq bo‘ladi.
“Ushbu bosqichga yetganimizda, albatta, Rossiya bilan qo‘shimcha maslahatlashuvlar o‘tkazamiz va Rossiya taklifi yordam bera oladimi-yo‘qmi — shunga qaraymiz”, — dedi Eron tashqi ishlar vaziri.
Shu bilan birga, Arag‘chi hozircha uranni Rossiyaga topshirish haqida aniq va qat’iy kelishuv mavjud emasligini ham urg‘uladi. Ya’ni Tehron bu variantni to‘liq rad etmayapti, ammo uni amaliy qaror sifatida ham qabul qilgani yo‘q.
Avvalroq Rossiya prezidenti Vladimir Putin 9 may kuni Moskva Eron uranini qabul qilishga tayyor ekanini bildirgan edi. Bu taklif tasodifiy emas. Chunki Rossiya 2015 yildagi yadroviy kelishuv doirasida ham shunga o‘xshash mexanizmda ishtirok etgan.
Bunday sxema G‘arb davlatlari uchun Eron yadroviy dasturini nazorat qilish imkoniyatini berishi mumkin. Tehron uchun esa bu sanksiyalar bosimini yumshatish va diplomatik muzokaralarda manevr maydonini kengaytirish vositasiga aylanishi ehtimoldan xoli emas.
Biroq Eron ichida bu masalaga munosabat bir xil emas. Islom inqilobi muhofizlari korpusiga yaqin bo‘lgan Tasnim agentligi G‘arb matbuotida tarqalgan “Eron uranni chet davlatga berishga prinsipial rozilik bildirgan” degan xabarlarni rad etdi.
Bu raddiya Tehronning ichki siyosiy muhitida yadroviy dastur masalasi qanchalik nozik ekanini ko‘rsatadi. Chunki Eron uchun uran boyitish nafaqat texnik yoki iqtisodiy masala, balki milliy suverenitet va siyosiy nufuz ramzi sifatida ham qaraladi.
Avvalroq The Wall Street Journal o‘z manbalariga tayanib, agar AQSH bilan muzokaralar natijasiz yakunlansa, Eron uranning bir qismini keyinchalik qaytarish sharti bilan uchinchi davlatga topshirishga tayyor bo‘lishi mumkinligi haqida xabar bergan edi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, Vashington Tehronga 14 banddan iborat keng qamrovli taklif yuborgan. Unda Erondan yadroviy qurol yaratishdan to‘liq voz kechish, 12 yil davomida uran boyitishni to‘xtatish hamda 60 foizgacha boyitilgan taxminan 440 kilogramm uranni topshirish talab qilingan.
Bu talablar oson emas. Chunki ular Eron yadroviy dasturining eng muhim qismiga ta’sir qiladi. Shu bilan birga, AQSH buning evaziga sanksiyalarni bosqichma-bosqich bekor qilish va muzlatilgan Eron aktivlarini ochishga tayyorligini bildirgan.
Ammo muzokaralar hali silliq ketmayapti. AQSH prezidenti Donald Tramp Eronning ushbu shartlarga munosabatini “butunlay qabul qilib bo‘lmaydigan” deb baholagan. Bu esa tomonlar o‘rtasidagi ishonch hali ham juda zaif ekanini anglatadi.
Hozirgi vaziyatda Rossiyaning roli muhimlashmoqda. Moskva bir tomondan Eron bilan strategik hamkorlikka ega, ikkinchi tomondan yadroviy kelishuv atrofida texnik kafolatchi sifatida maydonga chiqishi mumkin. Bu esa Rossiyani muzokaralar jarayonida yana bir ta’sirli o‘yinchiga aylantiradi.
Eron esa murakkab tanlov qarshisida turibdi. Bir tomonda sanksiyalar, iqtisodiy bosim va xalqaro izolyatsiya xavfi bor. Ikkinchi tomonda yadroviy dasturdan chekinish ichki siyosiy tanqidlarga sabab bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun Tehron hozircha ehtiyotkor yo‘l tutmoqda. U Moskva bilan maslahatlashuvlarni davom ettirishga tayyor, ammo uranni topshirish bo‘yicha ochiq majburiyat olmayapti. Diplomatiyada buni “eshikni yopmay, kalitni ham bermaslik” deyish mumkin.
Kelgusi bosqichda AQSH va Eron o‘rtasidagi muzokaralar hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Agar tomonlar kelishuvga yaqinlashsa, Rossiya orqali uranni saqlash yoki nazorat qilish varianti yana kun tartibiga chiqishi mumkin. Agar muzokaralar barbod bo‘lsa, mintaqa yana yangi keskinlik to‘lqiniga yuz tutadi.
Hozircha esa yadroviy kelishuv taqdiri bir necha poytaxtdagi yopiq eshiklar ortida hal bo‘lmoqda. Bu o‘yinda har bir so‘z, har bir shart va har bir imo katta siyosiy vaznga ega. Xullas, bu yerda diplomatiya shaxmatga o‘xshaydi: peshka ham harakat qilsa, butun doska silkinadi.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
