АҚШ-тың жоғарғы заң шығарушы органы — Конгресс пен Ақ үй әкімшілігі арасындағы саяси күрес жаңа деңгейге көтерілді. АҚШ Сенаты президент Дональд Трамптың өз бетінше, яғни парламенттің келісімінсіз шетелде қарулы қақтығыстар мен әскери операцияларды бастау өкілеттіктерін айтарлықтай шектеуге бағытталған арнайы қарарды мақұлдады.
Беделді Reuters ақпарат агенттігінің хабарлауынша, бұл тарихи құжат ресми түрде күшіне енсе, мемлекет басшысы кез келген жаңа әскери науқанды немесе қарулы әрекетті бастамас бұрын Конгресспен міндетті түрде келісуге және одан ресми рұқсат алуға тиіс болады.
Дауыс беру тартысы және АҚШ Конституциясының үстемдігі
Биылғы жылдың 19 мамыр күні Сенаттың жоғарғы палатасында өткен қызу дауыс беру процесінде бұл бастаманы 50 сенатор қолдады, ал 47 саясаткер оған қатаң қарсы шықты. Назар аударарлығы, Трамптың өкілеттіктерін қысқарту туралы заң жобасын оппозициялық Демократиялық партия өкілдерімен қатар, президентпен бір сапта болған төрт республикашыл сенатор да қолдап дауыс берді.
Бұл қарардың авторлары мен бастамашылары АҚШ Конституциясының негізгі қағидаларын негізге алып отыр:
«Американың негізгі заңына сәйкес, елді басқа мемлекетпен соғыс жағдайына тарту немесе ауқымды әскери әрекеттерді жариялаудың айрықша өкілеттігі президентке емес, халық өкілдері отырған Конгресске тиесілі», — деп атап өтті сенаторлар.
Егер бұл құжат келесі құқықтық кезеңдерден де сәтті өтсе, Дональд Трамп Таяу Шығыста, атап айтқанда, Иранға қарсы жүргізіліп жатқан қарулы әрекеттерді жалғастыру үшін парламенттің заңды келісімін алуға мәжбүр болады.
Алдыдағы кедергілер және Трамптың вето құқығы
Алайда бұл қарардың толық заңды күшіне енуі оңай болмайды. Себебі құжат Сенаттағы түпкілікті дауыс беруден өтіп, одан кейін Республикалық партияның бақылауындағы Өкілдер палатасы (төменгі палата) тарапынан да мақұлдануы шарт.
Сонымен қатар, президент Дональд Трамптың бұл тыйымға қатысты мемлекет басшысы ретіндегі вето (тыйым салу) құқығын қолданатыны анық дерлік. Ақ үйдің бұл ветосын бұзып, шешімді күшінде қалдыру үшін Конгресстің екі палатасында да саясаткерлердің үштен екісі (2/3) бұл бастаманы қолдап дауыс беруі талап етіледі.
Осы уақытқа дейін Ақ үй бұл саяси қақтығыстарда басымдық танытып келген еді. Атап айтқанда, республикашылдар бұған дейін Сенатқа шығарылған осыған ұқсас жеті бастаманы сәтті түрде бұғаттап келді. Соңғы уақыттың өзінде Өкілдер палатасына ұсынылған үш қарар да жеткілікті дауыс жинай алмай, қабылданбаған болатын.
Иранмен жанжал және 1973 жылғы тарихи заң
Америкалық заң шығарушылар бұл нәзік мәселені алғаш рет 2025 жылы, Американың әскери-әуе күштері Иранның ядролық нысандарына алғаш рет зымыран соққыларын берген кезде күн тәртібіне шығарған еді. Бұл мәселе бойынша кезекті қызу дауыс беру биылғы жылдың 5 наурызында, яғни АҚШ-Израиль коалициясының Иранмен арадағы қарулы жанжалы ең жоғары шегіне жеткен кезде ұйымдастырылды.
АҚШ-тың құқықтық жүйесінде 1973 жылы қабылданған атақты «Әскери өкілеттіктер туралы» (War Powers Act) заң бар. Оған сәйкес, Ақ үй басшысы ел қауіпсіздігіне қатер төнгенде Конгресс рұқсатынсыз да шетелде 60 күн бойы дербес түрде әскери операциялар жүргізу құқығына ие. Алайда бұл екі айлық мерзім аяқталған соң, президент не әскери әрекеттерді дереу тоқтатуы, не соғысты жалғастыру үшін парламенттің ресми мақұлдауы мен қаржылық қолдауын алуы шарт. Сенаттың бүгінгі шешімі Трамптың дәл осы еркін әрекет ету мерзімін одан әрі қысқартуға бағытталған.
Сіздіңше, АҚШ Сенатының бұл бастамасы Трамптың Таяу Шығыстағы әскери жоспарларын өзгерте ала ма, әлде Ақ үй вето құқығын пайдаланып, өз дегенін істете ме?
“Zamin”-ді Telegram-нан оқыңыз!
