2025 йилнинг ноябр ойининг охирида Тошкентда ҳаво сифатининг кескин ёмонлашиши бир нечта омиллар бирлашуви билан боғлиқ. Ўзбекистон Экология қўмитаси маълумотларига кўра, асосий сабаб кучли ҳарорат инверсияси бўлиб, бунинг натижасида ифлосланган ҳаво ер сатҳидан юқорига кўтарила олмади.
Техноген юкламалар эса бу ҳолатни янада кучайтирди. Мутахассислар таъкидлашича, бу ҳолат нафақат об-ҳаво шароити, балки тўпланган экологик муаммолар натижасидир.
Экология қўмитаси вазиятни табиий ва инсон фаолияти билан боғлиқ омиллар бирикмаси деб тушунтирди. Ноябр охирида шаклланган инверсия, кучсиз шамол билан биргаликда, шаҳарнинг "ёпилишига" олиб келди ва чиқиндиларнинг юқорига кўтарилиб, тарқалишига йўл бермади.
Юқори босим ва паст шамол тезлиги туфайли тутун одатдагидан узоқроқ давом этди. Жаҳон банки ва Экология қўмитаси ўтказган тадқиқот натижаларига кўра, асосий ифлосланиш манбалари қуйидагича тақсимланган: табиий чангланиш ва антропоген чиқиндилар улуши бир-бирига яқин.
Шундай вазиятларда ноқулай об-ҳаво шароити бўлса, ифлосланиш жуда тез тўпланади. Экоблогер Муътабар Хушвақтованинг фикрича, муаммо тизимли ўзгаришлар билан ҳам ёмонлашмоқда: иситиш тизимининг мазут ва кўмирдан ўзини қарамлиги, яшил ҳудудларнинг камайиши ва табиий шамол коридорларини бузадиган зич қурилишлар бунга сабаб бўлмоқда.
Нанотехнологиялар маркази директори, профессор Тўлқин Пўлатов чангланишнинг ошишини тупроқнинг деградацияси, Оролнинг қуриб бориши ва минтақанинг умумий чўллашуви билан боғлади. Унинг айтишича, табиий чанг ва иситиш мавсумида юзага келадиган майда заррачалар ўзаро аралашиб, энг хавфли аралашмани ҳосил қилади.
Бу ҳолатда уч асосий омил бир вақтнинг ўзида ишлаган: кучли ҳарорат инверсияси, паст шамол тезлиги ва техноген чиқиндилар. Уларнинг бирлашуви натижасида ифлосланиш ер сатҳидан юқорига кўтарилмади ва узоқ вақт давомида ер сатҳида қолди.
Педиатр Камола Пўлатованинг таъкидлашича, PM2.5 ва PM10 заррачалари бир неча соатда нафас йўлларининг қўзғалиши, йўтал ва сурункали касалликларнинг кучайишига олиб келади. Бундай даврларда шифохоналарга мурожаат қилувчилар сони ортиб боради.
Узоқ муддатли таъсир эса ўпка ва юрак касалликлари, гипертония ва юрак-қон томир муаммолари хавфини оширади. Қон оқимига кириб борадиган PM2.5 заррачалари ифлосланган ҳавони йирик шаҳарларда яшовчи аҳоли учун энг хавфли омиллардан бирига айлантиради.
