Foto: chatgpt.com
Bugungi kunda global iqtisodiy maydonda kuchlar nisbati keskin o‘zgarib бормоқда. Zamin.uz ana shu tarixiy jarayonning eng muhim nuqtalarini tahlil qiladi.
So‘nggi yillarda jahon bozorida bir yangi va zabardast oqim yaqqol ko‘zga tashlanmoqda: Xitoy nafaqat elektromobillar, balki quyosh panellari, shamol turbinalari va yuqori quvvatli akkumulyatorlar ishlab chiqarishda mutlaq peshqadamga aylandi. Uzoq vaqt davomida “sayyora fabrikasi” sifatida tanilgan ushbu mamlakat endilikda nafaqat oddiy isteʼmol mollari, balki yuqori texnologik “yashil” mahsulotlar bo‘yicha ham global hukmronlikni o‘z qo‘liga oldi. Xo‘sh, bu strategik zafar qanday qo‘lga kiritildi va nima uchun innovatsiyalar beshigi sanalgan G‘arb bu poygada ortda qoldi?
Muvaffaqiyatning yashirin formulasi
Xitoyning bugungi zafarli yurishi tasodifiy moʻjiza emas. Bu — so‘nggi yigirma yil davomida izchil va qatʼiyat bilan amalga oshirilgan davlat siyosatining mevasidir. G‘arb dunyosi asosan dasturiy taʼminot va xizmat ko‘rsatish sohasiga (IT) urg‘u berayotgan bir paytda, rasmiy Pekin "Made in China 2025" dasturi orqali og‘ir sanoat va ishlab chiqarishni yangi bosqichga olib chiqish uchun milliardlab dollar sarmoya yo‘naltirdi.
Hukumat tomonidan toza energiya sektorini qo‘llab-quvvatlash uchun yuzlab milliard dollarlik to‘g‘ridan-to‘g‘ri subsidiyalar, soliq imtiyozlari va bepul yer maydonlari ajratildi. Bunday qulay muhitda BYD va CATL kabi mahalliy gigantlar misli ko‘rilmagan surʼatda o‘sdi. Ichki bozor esa bu texnologiyalarni sinab ko‘rish uchun ulkan maydon bo‘lib xizmat qildi. Jamoat transportining to‘liq elektrlashtirilishi va fuqarolarga berilgan imtiyozlar Xitoy kompaniyalariga qisqa fursatda dunyo bozoriga eng sifatli va arzon mahsulotlarni olib chiqish imkonini berdi.
Strategik minerallar: To‘liq monopoliya
Zamonaviy texnologiyalar, yarimo‘tkazgichlar va mudofaa qurilmalarining “yuragi” hisoblangan kritik minerallar (litiy, kobalt, nikel, grafit) bozorida Xitoy mutlaq ustunlikka erishdi. Xalqaro energetika agentligi maʼlumotlariga ko‘ra, Pekin dunyodagi:
- Nodir yer metallarining 96 foiziga;
- Tabiiy grafitning 98 foiziga;
- Kobaltning 97 foiziga;
- Litiyning 73 foiziga egalik qiladi.
Xitoy kompaniyalari so‘nggi yigirma yil ichida Afrika, Janubiy Amerika va Avstraliyadagi eng yirik konlarni sotib olib, o‘z xomashyo bazasini kengaytirdi. Masalan, kobaltning asosiy manbai bo‘lgan Kongo Demokratik Respublikasidagi konlarning aksariyati Pekin nazorati ostida. Qazib olishdan tashqari, ularni qayta ishlash (rafinatsiya qilish) bo‘yicha ham Xitoy birinchi raqamli davlatdir. G‘arb ekologik cheklovlar va qimmat ishchi kuchi tufayli bu zavodlarni o‘z hududida yopgan bir paytda, Xitoy bu zanjirni to‘liq egallab oldi.
Global geosiyosatda yangi shaxmat taxtasi
Bu hukmronlik Xitoyga nafaqat iqtisodiy daromad, balki ulkan siyosiy tizginlarni ham taqdim etdi. Endilikda energiya xavfsizligi deganda faqat neft emas, balki akkumulyator va nodir metallar ham tushunilmoqda. Pekin o‘z ustunligidan geosiyosiy qurol sifatida foydalanishni boshladi. Masalan, AQSHning chip texnologiyalari bo‘yicha cheklovlariga javoban, Xitoy yarimo‘tkazgichlar uchun zarur bo‘lgan galiy, germaniy va antimonit eksportiga taqiq qo‘ydi. 2025 yilning boshidan esa volfram va molibden kabi strategik metallar ustidan nazorat yana-da kuchaytirildi.
Kritik minerallar urushi: Vashingtonning xavotiri
Xitoyning bu qadamlari AQSHni strategik jihatdan noqulay ahvolga solib qo‘ydi. Vashington Xitoyning xomashyosiga xuddi Pekin AQSHning yuqori texnologiyalariga muhtoj bo‘lganidek bog‘lanib qoldi. Shu bois, Tramp maʼmuriyati Grenlandiyani sotib olishga harakat qila boshladi va Ukraina bilan nodir metallar bo‘yicha kelishuvlarni talab qildi.
Bu metallar AQSH uchun ikki muhim yo‘nalishda hayotiy zarur:
Harbiy texnologiyalar: Zamonaviy dronlar va radar qurilmalarining samaradorligi batareyalar sifatiga bog‘liq. Bu sohada ortda qolish harbiy ustunlikni boy berish bilan barobar.
Biznes poygasi: Elektromobillar bozorida Xitoyning BYD kompaniyasi Ilon Maskning Tesla zavodini ortda qoldirdi. 2025 yilda Xitoy giganti 2,25 millionta mashina sotgan bo‘lsa, Tesla ko‘rsatkichi 1,64 millionda to‘xtadi.
Xulosa qilib aytganda, kelajakdagi iqtisodiy va harbiy ustunlik nafaqat sunʼiy intellekt, balki uni harakatga keltiruvchi xomashyo va energiya manbalari ustidan nazoratga ham bog‘liq bo‘lib qolmoqda.
Aziz o‘quvchilar, sizningcha, G‘arb davlatlari Xitoyning bu monopoliyasiga qarshi munosib javob topa oladimi?
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
