Өзбекстанда жылжымайтын мүлік және кейбір тауарлар бойынша салық базасын анықтау тәртібі жаңартылуда. Бұл өзгерістер қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды танымал етуге, көлеңкелі экономика үлесін азайтуға және нарықтағы жасанды төмен немесе жоғары бағалардың алдын алуға бағытталған.
Президент 2025 жылғы 10 желтоқсанда қол қойған жарлыққа сәйкес, 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап жылжымайтын мүлік пен құрылыс материалдары бойынша салық базасы нарықтық құннан негізделіп белгіленуі көзделген болатын. Осыған орай, Министрлер Кабинеті 2026 жылғы 18 мамырда «Салық базасын жекелеген тауарлардың нарықтық бағасынан негізделіп анықтау тәртібі туралы» ережені бекітті.
Бұл ереже Салық кодексіне сәйкес жылжымайтын мүлік объектілері мен ағаш өнімдері бойынша салық базасын нарықтық құн негізінде анықтау тәртібін белгілейді.
Жаңа тәртіп салық төлеушілер сатқан тауарлардың есеп құжаттарында көрсетілген баға нарықтық бағадан 20 пайызға төмен немесе жоғары болған жағдайда қолданылады. Яғни, егер келісімшартта көрсетілген баға нақты нарықтық құннан күрт ерекшеленсе, салық органдары мұндай жағдайды қайта есептеуге құқылы болады.
Ережеге сәйкес, салық органдары салық базасын анықтауда салыстырмалы нарықтық бағалар әдісін қолданады. Жылжымайтын мүлік объектілерінің нарықтық құны жылжымайтын мүлікті жаппай бағалау саласындағы арнайы уәкілетті орган тарапынан белгіленеді.
Салық органдары нарықтық бағаны анықтауда әртүрлі ақпарат көздерін де пайдалана алады. Олардың қатарында нотариаттың бірыңғай автоматтандырылған ақпараттық жүйесі, аукцион және мемлекеттік сатып алу платформалары, сатушылардың баға тізімдері және басқа да деректер бар.
Ағаш өнімдері бойынша нарықтық баға биржалық сауда-саттықта сатылып жатқан дәл сондай немесе ұқсас тауарлардың бағасы негізінде есептеледі.
Қаулыда келтірілген шартты мысал жаңа тәртіптің қалай жұмыс істейтінін көрсетеді. Мысалы, Ташкент қаласы Мирзо Ұлықбек ауданында орналасқан жаңа салынған тұрғын үйдің 1 шаршы метрі 1,07 миллион сумнан сатылғаны құжаттарда көрсетілген. Жалпы ауданы 216,04 шаршы метр болып, келісімшарт құны 231,2 миллион сумды құраған.
Алайда сол аумақтағы жаңа салынған жылжымайтын мүлік объектілерінің орташа нарықтық бағасы 1 шаршы метр үшін 6,1 миллион сум деп анықталған. Бұл жағдайда ресми сату бағасы нарықтық бағадан 20 пайыздан әлдеқайда көп ерекшеленуде. Сол себепті салық базасы келісімшарттағы 231,2 миллион сумнан емес, нарықтық құн негізінде — 1 миллиард 317,8 миллион сумнан негізделіп есептеледі.
Нәтижесінде кемітіп көрсетілген салық базасы 1 миллиард 86,6 миллион сумды құрағаны көрсетілген. Осы айырмашылық бойынша қосымша ҚҚС және пайда салығы есептеледі. Мысалда жалпы қосымша салық мөлшері 244,5 миллион сумды құраған.
Бұл тәртіп іс жүзінде жылжымайтын мүлік және кейбір тауарлар саудасында бағаларды жасанды түрде төмендетіп көрсету жағдайларын азайтуға қызмет етеді. Сонымен бірге, мемлекеттік бюджетке салық түсімдерінің толық және әділ түсуін қамтамасыз ету мақсат етілген.
Қысқасы, жаңа ереже нарықта «қағазда басқа, іс жүзінде басқа» баға көрсету тәжірибесіне елеулі кедергі қояды. Жылжымайтын мүлік сатуда енді тек келісімшарттағы сан емес, нақты нарықтық баға да маңызды болады. Салық жүйесі ашықтыққа көшуде — калькуляторды да, ар-ұжданды да дұрыс пайдаланатын уақыт келді.
“Zamin”-ді Telegram-нан оқыңыз!
