Америка ва Исроил Эронни бомбардимон қилишда давом этяпти. Урушнинг илк кунидаёқ Эрон раҳбари ўлдирилгани ҳақида хабарлар чиққанидан кейин кўпчилик “ҳаммаси тугади” дегандек ҳис қилди. Лекин воқелик бошқача бўлиб чиқди: Эрон ҳали ҳам қаршилик кўрсатяпти, кўчада “ҳукуматни ағдариш” кўламидаги оммавий ҳаракатлар кўринмади, Теҳрон ҳам уч кунда қулагани йўқ.
Шу ерда табиий савол туғилади: нариги томонда икки иттифоқчи — Америка ва Исроил — елкама-елка туриб жанг қилаяпти. Хўш, Эроннинг иттифоқчилари қани? Россия Украинага қарши урушни бошлаганида Эрон русларга қурол етказиб берган, амалда ҳарбий ҳамкорга айланган эди. Энди нега Москва ўша “ҳамкор”га қўл чўзмаяпти?
«Биз дунёни қутқараяпмиз» деган риторика
Бу саволга ўтишдан олдин, урушга “старт” берганлардан бири — Исроил бош вазири Бинямин Нетаняҳунинг баёноти диққатни тортади. Унинг сўзларига кўра, у ва Трамп гўё бутун дунёни “қутқараётган” экан. Қадоқлаш жуда таниш: худди кино сценарийсидаги суперқаҳрамонлар каби.
Нетаняҳу “Эрон ядро қуролига эга бўлса, инсониятга хавф туғдирарди” деган маънода гапириб, Трампни “дунё етакчиси” деб ҳам атаган. Бу иборалар, ростини айтганда, реал сиёсатдан кўра, параллел оламдаги патосга ўхшайди: дунёдаги ҳар бир қонли тўқнашувни “қутқарув миссияси” деб сотиш осон, лекин оқибатини ким кўтаради — савол.
Россияга Эрон қандай ёрдам берганди?
2022 йил февралда Россия Украинага бостириб кирганда “тез тугайди” деган сценарий иш бермади. Уруш чўзилди, интенсивлик ошди, қурол-аслаҳа масаласи оғриқли нуқтага айланди. Ана шу пайтда Россияга амалда ёрдамга келган давлатлардан бири Эрон бўлди: пул эвазига бўлса ҳам, қурол етказиб беришни бошлади.
Ҳозир ҳам руслар Украинага эронликларнинг Shahed дронлари билан ҳужум қилади, Россияда бу дронлар учун ишлаб чиқариш инфратузилмаси ташкил этилгани ҳақида гаплар кўп айтилди. Орадан вақт ўтиб, Эрон Россияга баллистик ракеталар ҳам бергани ҳақида маълумотлар тарқади. Уруш шароитида бир давлат иккинчисига қурол сотса ҳам — бу ёрдам. Чунки “пул бўлса ҳамма нарса топилади” деган гап қурол бозорида ҳар доим ишлайвермайди.
Энди навбат Эронга келганда Москва нега жим?
Замон айланиб, энди Эрон ўзи ёрдамга муҳтож бўлиб қолди. Фақат бу гал вазият анча оғир: Россия ўша пайтда қуролни ҳужум учун қидирган эди, Эронга эса ҳозир у биринчи навбатда мудофаа учун керак. Чунки қарши томонда дунёдаги энг кучли давлат ва унинг асосий иттифоқчиси турибди. Кучлар мутлақ тенг эмас.
Лекин шу ҳолатда ҳам Россиядан кўзга ташланарли ёрдам кўринмаяпти: на қурол, на катта дипломатик ҳимоя, на жаҳон майдонида жиддий ташаббус. Кўринаётгани — телефон орқали ҳамдардлик, тамом. Холдинг. Ва у ҳам “камерага чиқиб, позиция” эмас, оддий мулоқот сифатида қоляпти.
Бундан ҳам қизиғи: айрим суҳбатларда Путин Эроннинг айрим ҳаракатларини танқид қилишга ҳам улгураётгани ҳақида айтилмоқда. Яъни “иттифоқчи” деган статус бор, лекин ҳарбий-буюк сиёсий қўллаб-қувватлаш сезилмайди.
Нега бундай бўляпти деган эҳтимоллар
Бу ерда бир нечта мантиқий версия чиқади.
Биринчи версия: Россиянинг ўзи ҳозир ресурс жиҳатдан зиқ. Украинадаги уруш мамлакатни чарчатди, санкциялар иқтисодга босим берди, экспорт логистикаси мураккаблашди, қиммат баҳога тушяпти. Қолаверса, фронтдаги реаллик шундайки, Россия ўзининг устувор мақсадларига ҳам осонликча етаётгани йўқ. Бундай шароитда бошқа фронтга “йирик ёрдам” ташлаш — қийин қарор.
Иккинчи версия: Москва АҚШга кескин реакция билдирмасдан, ўзининг Украинадаги урушини “оқлаш” учун фон яратишни исташи мумкин. Яъни “кўрдингизми, катталар ҳам куч ишлатяпти” деган мазмундаги ҳимоя позицияси. Бу сиёсий технология нуқтаи назаридан ишлаши мумкин, лекин иттифоқчи назарида бу жуда совуқ кўринади.
Учинчи версия: Россия минтақадаги балансни бутунлай йўқотишдан қўрқяпти. Яъни Эронга очиқ ёрдам — АҚШ ва Исроил билан янада кескин тўқнашувга олиб келиши мумкин. Лекин бу “қўрқув”ни иттифоқчининг оғир кунида ҳамма кўради — ва эслаб қолади.
Энг оғриқли жиҳат — обрў масаласи
Нима бўлганда ҳам, Эронга ҳужумга жим қараб туриш Россия каби катта давлат обрўсига зарба беради. Чунки иттифоқчилик деганда давлатлар оддий савдо ёки баёнот эмас, камида хавф вақтида сиёсий ва амалий таянч ҳам кутган бўлади.
Ядро қуролига эга, глобал таъсирга даъво қиладиган мамлакат билан ҳамкорлик хавфсизлик учун “кафолат” бўлмаса, бошқалар бундай иттифоқчиликдан нима умид қилиши мумкин? Бугунги сукут эртага шубҳага айланади. Шубҳа эса иттифоқларни емириб ташлайди.
Хулоса
Эрон ҳали майдонда. Уруш тез тугайди деган башоратлар ҳозирча ўзини оқламаяпти. Америка ва Исроил бир тарафда қаттиқ бирлашган. Эроннинг “кимлар билан” деган саволи эса кундан-кунга оғирлашяпти. Россиянинг жимлиги эса эртага Теҳронда энг қаттиқ берилган савол бўлиши мумкин: “Биз сизга керак пайтда тургандик, сиз нега бу пайтда кўринмадингиз?”
Манба: Kun.uz
“Zamin”ни Telegram'да ўқинг!
