Amerika va Isroil Eronni bombardimon qilishda davom etyapti. Urushning ilk kunidayoq Eron rahbari o‘ldirilgani haqida xabarlar chiqqanidan keyin ko‘pchilik “hammasi tugadi” degandek his qildi. Lekin voqelik boshqacha bo‘lib chiqdi: Eron hali ham qarshilik ko‘rsatyapti, ko‘chada “hukumatni ag‘darish” ko‘lamidagi ommaviy harakatlar ko‘rinmadi, Tehron ham uch kunda qulagani yo‘q.
Shu yerda tabiiy savol tug‘iladi: narigi tomonda ikki ittifoqchi — Amerika va Isroil — yelkama-yelka turib jang qilayapti. Xo‘sh, Eronning ittifoqchilari qani? Rossiya Ukrainaga qarshi urushni boshlaganida Eron ruslarga qurol yetkazib bergan, amalda harbiy hamkorga aylangan edi. Endi nega Moskva o‘sha “hamkor”ga qo‘l cho‘zmayapti?
«Biz dunyoni qutqarayapmiz» degan ritorika
Bu savolga o‘tishdan oldin, urushga “start” berganlardan biri — Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyahuning bayonoti diqqatni tortadi. Uning so‘zlariga ko‘ra, u va Tramp go‘yo butun dunyoni “qutqarayotgan” ekan. Qadoqlash juda tanish: xuddi kino ssenariysidagi superqahramonlar kabi.
Netanyahu “Eron yadro quroliga ega bo‘lsa, insoniyatga xavf tug‘dirardi” degan ma’noda gapirib, Trampni “dunyo yetakchisi” deb ham atagan. Bu iboralar, rostini aytganda, real siyosatdan ko‘ra, parallel olamdagi patosga o‘xshaydi: dunyodagi har bir qonli to‘qnashuvni “qutqaruv missiyasi” deb sotish oson, lekin oqibatini kim ko‘taradi — savol.
Rossiyaga Eron qanday yordam bergandi?
2022 yil fevralda Rossiya Ukrainaga bostirib kirganda “tez tugaydi” degan ssenariy ish bermadi. Urush cho‘zildi, intensivlik oshdi, qurol-aslaha masalasi og‘riqli nuqtaga aylandi. Ana shu paytda Rossiyaga amalda yordamga kelgan davlatlardan biri Eron bo‘ldi: pul evaziga bo‘lsa ham, qurol yetkazib berishni boshladi.
Hozir ham ruslar Ukrainaga eronliklarning Shahed dronlari bilan hujum qiladi, Rossiyada bu dronlar uchun ishlab chiqarish infratuzilmasi tashkil etilgani haqida gaplar ko‘p aytildi. Oradan vaqt o‘tib, Eron Rossiyaga ballistik raketalar ham bergani haqida ma’lumotlar tarqadi. Urush sharoitida bir davlat ikkinchisiga qurol sotsa ham — bu yordam. Chunki “pul bo‘lsa hamma narsa topiladi” degan gap qurol bozorida har doim ishlayvermaydi.
Endi navbat Eronga kelganda Moskva nega jim?
Zamon aylanib, endi Eron o‘zi yordamga muhtoj bo‘lib qoldi. Faqat bu gal vaziyat ancha og‘ir: Rossiya o‘sha paytda qurolni hujum uchun qidirgan edi, Eronga esa hozir u birinchi navbatda mudofaa uchun kerak. Chunki qarshi tomonda dunyodagi eng kuchli davlat va uning asosiy ittifoqchisi turibdi. Kuchlar mutlaq teng emas.
Lekin shu holatda ham Rossiyadan ko‘zga tashlanarli yordam ko‘rinmayapti: na qurol, na katta diplomatik himoya, na jahon maydonida jiddiy tashabbus. Ko‘rinayotgani — telefon orqali hamdardlik, tamom. Xolding. Va u ham “kameraga chiqib, pozitsiya” emas, oddiy muloqot sifatida qolyapti.
Bundan ham qizig‘i: ayrim suhbatlarda Putin Eronning ayrim harakatlarini tanqid qilishga ham ulgurayotgani haqida aytilmoqda. Ya’ni “ittifoqchi” degan status bor, lekin harbiy-buyuk siyosiy qo‘llab-quvvatlash sezilmaydi.
Nega bunday bo‘lyapti degan ehtimollar
Bu yerda bir nechta mantiqiy versiya chiqadi.
Birinchi versiya: Rossiyaning o‘zi hozir resurs jihatdan ziq. Ukrainadagi urush mamlakatni charchatdi, sanksiyalar iqtisodga bosim berdi, eksport logistikasi murakkablashdi, qimmat bahoga tushyapti. Qolaversa, frontdagi reallik shundayki, Rossiya o‘zining ustuvor maqsadlariga ham osonlikcha yetayotgani yo‘q. Bunday sharoitda boshqa frontga “yirik yordam” tashlash — qiyin qaror.
Ikkinchi versiya: Moskva AQSHga keskin reaksiya bildirmasdan, o‘zining Ukrainadagi urushini “oqlash” uchun fon yaratishni istashi mumkin. Ya’ni “ko‘rdingizmi, kattalar ham kuch ishlatyapti” degan mazmundagi himoya pozitsiyasi. Bu siyosiy texnologiya nuqtayi nazaridan ishlashi mumkin, lekin ittifoqchi nazarida bu juda sovuq ko‘rinadi.
Uchinchi versiya: Rossiya mintaqadagi balansni butunlay yo‘qotishdan qo‘rqyapti. Ya’ni Eronga ochiq yordam — AQSH va Isroil bilan yanada keskin to‘qnashuvga olib kelishi mumkin. Lekin bu “qo‘rquv”ni ittifoqchining og‘ir kunida hamma ko‘radi — va eslab qoladi.
Eng og‘riqli jihat — obro‘ masalasi
Nima bo‘lganda ham, Eronga hujumga jim qarab turish Rossiya kabi katta davlat obro‘siga zarba beradi. Chunki ittifoqchilik deganda davlatlar oddiy savdo yoki bayonot emas, kamida xavf vaqtida siyosiy va amaliy tayanch ham kutgan bo‘ladi.
Yadro quroliga ega, global ta’sirga da’vo qiladigan mamlakat bilan hamkorlik xavfsizlik uchun “kafolat” bo‘lmasa, boshqalar bunday ittifoqchilikdan nima umid qilishi mumkin? Bugungi sukut ertaga shubhaga aylanadi. Shubha esa ittifoqlarni yemirib tashlaydi.
Xulosa
Eron hali maydonda. Urush tez tugaydi degan bashoratlar hozircha o‘zini oqlamayapti. Amerika va Isroil bir tarafda qattiq birlashgan. Eronning “kimlar bilan” degan savoli esa kundan kunga og‘irlashyapti. Rossiyaning jimligi esa ertaga Tehronda eng qattiq berilgan savol bo‘lishi mumkin: “Biz sizga kerak paytda turgandik, siz nega bu paytda ko‘rinmadingiz?”
Manba: Kun.uz
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
