Жаҳон геосиёсий майдонининг маркази айни кунларда Чин юртига кўчди, десак муболаға бўлмайди. Бугун, 20 май куни Пекиндаги муҳташам Халқ йиғинлари саройида Россия ва Хитой етакчилари ўртасида ўта муҳим ва олий даражадаги расмий учрашувлар бошланди. Эътиборли жиҳати, ушбу қабул бундан бир неча кун аввал Си Цзиньпиннинг худди шу масканда АҚШ Президенти Дональд Трампни кутиб олиш маросими билан деярли бир хил форматда ва юксак даражада ташкил этилди.
Икки йирик давлат раҳбарларининг музокаралари анъанага кўра, дастлаб энг нозик ва махфий сиёсий мавзуларни муҳокама қилиш учун «тор доирадаги учрашув» билан старт олди. Шундан сўнг, президентлар ўз мамлакатларининг расмий делегациялари ҳамроҳлигида «кенг доирадаги музокаралар»ни давом эттиришди.
Владимир Путин: «Муносабатларимиз мисли кўрилмаган чўққида»
Россия раҳбари ўз нутқи давомида икки томонлама иқтисодий ва савдо алоқалари ўта юқори ўсиш суръатларини намойиш этаётганини алоҳида эътироф этди. Кремль раҳбарининг сўзларига кўра, Москва ва Пекин ўртасидаги дўстлик бугунги кунда «мисли кўрилмаган даражадаги юқори нуқтага» кўтарилган. ТАСС ахборот агентлигининг хабарига таяниб айтилишича, Путин охирги чорак аср (25 йил) ичида Россия ва Хитой ўртасидаги товар айирбошлаш кўрсаткичи нақд 30 баравардан зиёд ўсганини фахр билан қайд этди.
Шунингдек, у Яқин Шарқ минтақасида давом этаётган кескин геосиёсий инқирозлар фонида ҳам Россия Хитой учун ҳар доим «ишончли ва барқарор энергия ресурслари етказиб берувчи» бўлиб қолишини таъкидлади. Нуфузли BBC нашрининг ёзишича, Путин Си Цзиньпинни келаси йили Россияга расмий ташриф билан боришга таклиф қилган ва уларнинг иттифоқи «глобал барқарорликнинг бош кафолати» эканини қўшимча қилган. (Маълумот учун, Хитой раҳбари сўнгги бор ўтган йилнинг май ойида Россияда меҳмон бўлган эди).
Россия матбуотининг ёзишича, Путин ўзаро яқинликни ифодалаш учун Си Цзиньпинни анъанавий тарзда яна «азиз дўстим» деб атади ва машҳур хитойча мақолни ёдга олди: «Бир кун кўришмасак ҳам, учта куз ўтгандек туюлади». Бу нақл одатда узоқ кутилган қадрли учрашув ва улкан мақсад йўлидаги машаққатли кутишларни ифодалаш учун қўлланилади.
Си Цзиньпин: «Дунё чангалзор қонунларига қайтиш хавфи остида»
Хитой етакчиси ўз кириш сўзида икки кудратли давлат миллий юксалиш ва стратегик қайта тикланиш йўлида бир-бирига тиргак ва суянч бўлиши лозимлигини уқтирди. Си Цзиньпин Хитой-Россия алоқаларининг бундай юксак чўққига чиққанига асосий сабаб — томонларнинг ўзаро сиёсий ишонч ва мустаҳкам стратегик ҳамкорликни тўғри йўлга қўя олганлигида эканини билдирди.
Шу билан бирга, Хитой раҳбари бугунги кунда дунё хавфли вазиятга келиб қолгани, яъни яна қайтадан зўравонликка асосланган «чангалзор қонунлари»га қайтиш хавфи туғилганидан огоҳлантирди:
«Ҳозирги халқаро сиёсий муҳит ўта мураккаб ва беқарор бўлиб, дунёда биртомонлама гегемонликка интилиш кучаймоқда. БМТ Хавфсизлик Кенгашининг доимий аъзолари ва етакчи кучлар сифатида Хитой ва Россия узоқ муддатли стратегик нигоҳ билан ҳаракат қилиши, 'янада адолатли, шаффоф ва тенг ҳуқуқли глобал бошқарув тизиминиʼ қуриш йўлида бир ёқадан бош чиқариб ҳамкорлик қилиши шарт», — дея Си Цзиньпиннинг сўзларини иқтибос келтиради BBC.
Яқин Шарқдаги урушни тўхтатиш — бош талаб
Хитой давлат оммавий ахборот воситаларининг хабар беришича, Си Цзиньпин Яқин Шарқдаги қуролли можаролар ўта ҳал қилувчи паллада турганини ва минтақа уруш гирдобидан тинчликка ўтиш даврини бошдан кечираётганини айтган. У ҳарбий ҳаракатларни зудлик билан тўхтатиш лозимлигини ва уруш алангасининг қайта уйғонишига мутлақо йўл қўйиб бўлмаслигини кескин таъкидлади.
«Синхуа» нашрининг ёзишича, Хитой раҳбари Яқин Шарқда тинчлик ўрнатиш бўйича ўзининг тўрт банддан иборат махсус таклифини илгари сурган. Ушбу режа халқаро якдилликни мустаҳкамлаш, кескинликни камайтириш ва тинч музокараларни қўллаб-қувватлашга қаратилган бўлиб, Си ўтган ойда Абу-Даби валиаҳд шаҳзодаси билан учрашувда ҳам бу ғояни фаол ҳимоя қилган эди.
Муҳим шартнома узайтирилди ва 21 та ҳужжат имзоланади
Пекиндаги учрашувнинг энг муҳим амалий натижаларидан бири — Россия ва Хитой ўртасидаги «Яхши қўшничилик, дўстлик ва ҳамкорлик тўғрисида»ги стратегик шартнома муддатининг расман узайтирилиши бўлди. Ушбу тарихий ҳужжат икки давлатнинг иқтисодий, дипломатик, геосиёсий ва ҳарбий-мудофаа соҳасидаги муносабатларининг бош пойдевори ҳисобланади. Илк бор 2000 йилда имзоланган 20 йиллик шартнома, 2022 йилнинг февралида муддати тугагач, яна 5 йилга узайтирилган эди ва бугун ушбу жараён муваффақиятли давом эттирилди.
Саммит доирасида икки давлат раҳбарлари жами 21 та йирик ҳужжат ва битимларни имзолаши кутилмоқда. Россия ОАВларига кўра, улар орасида энг марказий ўринни қуйидаги икки глобал ҳужжат эгаллайди:
Ҳар томонлама шериклик ва стратегик ҳамкорликни янада мустаҳкамлаш тўғрисидаги қўшма баёнот;
Кўп қутбли дунёнинг шаклланиши ва халқаро муносабатларнинг янги тури тўғрисидаги декларация.
Учрашувлар доирасида параллел равишда Россия Ташқи ишлар вазири Сергей Лавров ҳам ўзининг хитойлик ҳамкасби Ван И билан алоҳида музокаралар столига ўтирди. Украинадаги уруш туфайли санкциялар остида қолган Россия иқтисодиёти учун инвестициялар ва янги савдо йўлларини очиш Путин кун тартибидаги энг асосий масаладир.
Таҳлил: Хитой нега Россия учун ҳаётий зарур?
BBC таҳлилчиси Виталий Шевченконинг фикрича, бугунги кунда Хитойнинг молиявий кўмаги ва юксак технологияларисиз Россиянинг Украинадаги ҳарбий кампанияси иқтисодий инқироз туфайли аллақачон тўхтаб қолган бўлиши мумкин эди.
Чунки Хитой айни дамда Россиянинг энг йирик савдо шеригига айланиб улгурган ва рус нефть экспортининг деярли 50 фоизини айнан Пекин сотиб олмоқда. Ғарб брендлари ва ишлаб чиқарувчилари Россия бозорини тарк этгач, уларнинг ўрнини тўлиқ Хитойнинг истеъмол товарлари ва автомобиллари эгаллади. Гарчи расмий Пекин урушни очиқчасига қўллаб-қувватламаётган бўлса-да, уни тўхтатиш учун Москвага нисбатан ўз таъсир кучини ишлатмаяпти.
Дипломатик тил масаласида эса, Россия томони муносабатларни «мисли кўрилмаган даража» деб баланд пардаларда мақтаётган бир пайтда, хитойликлар ва шахсан Си Цзиньпин анча эҳтиёткор ва пухта сценарий асосида иш юритмоқда. Хитой раҳбари ўз ҳамкасбини «эски дўст» деб атаб, алоқалар мустаҳкамлигини билдирса-да, муносабатларда устунлик тизгинини ҳамиша ўз қўлида сақлаб қолишни афзал кўрмоқда.
Сизнингча, Пекинда имзоланаётган ушбу янги стратегик ҳужжатлар ва кўп қутбли дунё декларацияси жаҳондаги сиёсий мувозанатни қай даражада ўзгартира олади?
“Zamin”ни Telegram'да ўқинг!
