Jahon geosiyosiy maydonining markazi ayni kunlarda Chin yurtiga ko‘chdi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Bugun, 20 may kuni Pekindagi muhtasham Xalq yig‘inlari saroyida Rossiya va Xitoy yetakchilari o‘rtasida o‘ta muhim va oliy darajadagi rasmiy uchrashuvlar boshlandi. E’tiborli jihati, ushbu qabul bundan bir necha kun avval Si Szinpinning xuddi shu maskanda AQSH Prezidenti Donald Trampni kutib olish marosimi bilan deyarli bir xil formatda va yuksak darajada tashkil etildi.
Ikki yirik davlat rahbarlarining muzokaralari an’anaga ko‘ra, dastlab eng nozik va maxfiy siyosiy mavzularni muhokama qilish uchun «tor doiradagi uchrashuv» bilan start oldi. Shundan so‘ng, prezidentlar o‘z mamlakatlarining rasmiy delegatsiyalari hamrohligida «keng doiradagi muzokaralar»ni davom ettirishdi.
Vladimir Putin: «Munosabatlarimiz misli ko‘rilmagan cho‘qqida»
Rossiya rahbari o‘z nutqi davomida ikki tomonlama iqtisodiy va savdo aloqalari o‘ta yuqori o‘sish sur’atlarini namoyish etayotganini alohida e’tirof etdi. Kreml rahbarining so‘zlariga ko‘ra, Moskva va Pekin o‘rtasidagi do‘stlik bugungi kunda «misli ko‘rilmagan darajadagi yuqori nuqtaga» ko‘tarilgan. TASS axborot agentligining xabariga tayanib aytilishicha, Putin oxirgi chorak asr (25 yil) ichida Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi tovar ayirboshlash ko‘rsatkichi naqd 30 baravardan ziyod o‘sganini faxr bilan qayd etdi.
Shuningdek, u Yaqin Sharq mintaqasida davom etayotgan keskin geosiyosiy inqirozlar fonida ham Rossiya Xitoy uchun har doim «ishonchli va barqaror energiya resurslari yetkazib beruvchi» bo‘lib qolishini ta’kidladi. Nufuzli BBC nashrining yozishicha, Putin Si Szinpinni kelasi yili Rossiyaga rasmiy tashrif bilan borishga taklif qilgan va ularning ittifoqi «global barqarorlikning bosh kafolati» ekanini qo‘shimcha qilgan. (Ma’lumot uchun, Xitoy rahbari so‘nggi bor o‘tgan yilning may oyida Rossiyada mehmon bo‘lgan edi).
Rossiya matbuotining yozishicha, Putin o‘zaro yaqinlikni ifodalash uchun Si Szinpinni an’anaviy tarzda yana «aziz do‘stim» deb atadi va mashhur xitoycha maqolni yodga oldi: «Bir kun ko‘rishmasak ham, uchta kuz o‘tgandek tuyuladi». Bu naql odatda uzoq kutilgan qadrli uchrashuv va ulkan maqsad yo‘lidagi mashaqqatli kutishlarni ifodalash uchun qo‘llaniladi.
Si Szinpin: «Dunyo changalzor qonunlariga qaytish xavfi ostida»
Xitoy yetakchisi o‘z kirish so‘zida ikki kudratli davlat milliy yuksalish va strategik qayta tiklanish yo‘lida bir-biriga tirgak va suyanch bo‘lishi lozimligini uqtirdi. Si Szinpin Xitoy-Rossiya aloqalarining bunday yuksak cho‘qqiga chiqqaniga asosiy sabab — tomonlarning o‘zaro siyosiy ishonch va mustahkam strategik hamkorlikni to‘g‘ri yo‘lga qo‘ya olganligida ekanini bildirdi.
Shu bilan birga, Xitoy rahbari bugungi kunda dunyo xavfli vaziyatga kelib qolgani, ya’ni yana qaytadan zo‘ravonlikka asoslangan «changalzor qonunlari»ga qaytish xavfi tug‘ilganidan ogohlantirdi:
«Hozirgi xalqaro siyosiy muhit o‘ta murakkab va beqaror bo‘lib, dunyoda birtomonlama gegemonlikka intilish kuchaymoqda. BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy a’zolari va yetakchi kuchlar sifatida Xitoy va Rossiya uzoq muddatli strategik nigoh bilan harakat qilishi, 'yanada adolatli, shaffof va teng huquqli global boshqaruv tizimini' qurish yo‘lida bir yoqadan bosh chiqarib hamkorlik qilishi shart», — deya Si Szinpinning so‘zlarini iqtibos keltiradi BBC.
Yaqin Sharqdagi urushni to‘xtatish — bosh talab
Xitoy davlat ommaviy axborot vositalarining xabar berishicha, Si Szinpin Yaqin Sharqdagi qurolli mojarolar o‘ta hal qiluvchi pallada turganini va mintaqa urush girdobidan tinchlikka o‘tish davrini boshdan kechirayotganini aytgan. U harbiy harakatlarni zudlik bilan to‘xtatish lozimligini va urush alangasining qayta uyg‘onishiga mutlaqo yo‘l qo‘yib bo‘lmasligini keskin ta’kidladi.
«Sinxua» nashrining yozishicha, Xitoy rahbari Yaqin Sharqda tinchlik o‘rnatish bo‘yicha o‘zining to‘rt banddan iborat maxsus taklifini ilgari surgan. Ushbu reja xalqaro yakdillikni mustahkamlash, keskinlikni kamaytirish va tinch muzokaralarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan bo‘lib, Si o‘tgan oyda Abu-Dabi valiahd shahzodasi bilan uchrashuvda ham bu g‘oyani faol himoya qilgan edi.
Muhim shartnoma uzaytirildi va 21 ta hujjat imzolanadi
Pekindagi uchrashuvning eng muhim amaliy natijalaridan biri — Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi «Yaxshi qo‘shnichilik, do‘stlik va hamkorlik to‘g‘risida»gi strategik shartnoma muddatining rasman uzaytirilishi bo‘ldi. Ushbu tarixiy hujjat ikki davlatning iqtisodiy, diplomatik, geosiyosiy va harbiy-mudofaa sohasidagi munosabatlarining bosh poydevori hisoblanadi. Ilk bor 2000 yilda imzolangan 20 yillik shartnoma, 2022 yilning fevralida muddati tugagach, yana 5 yilga uzaytirilgan edi va bugun ushbu jarayon muvaffaqiyatli davom ettirildi.
Sammit doirasida ikki davlat rahbarlari jami 21 ta yirik hujjat va bitimlarni imzolashi kutilmoqda. Rossiya OAVlariga ko‘ra, ular orasida eng markaziy o‘rinni quyidagi ikki global hujjat egallaydi:
Har tomonlama sheriklik va strategik hamkorlikni yanada mustahkamlash to‘g‘risidagi qo‘shma bayonot;
Ko‘p qutbli dunyoning shakllanishi va xalqaro munosabatlarning yangi turi to‘g‘risidagi deklaratsiya.
Uchrashuvlar doirasida parallel ravishda Rossiya Tashqi ishlar vaziri Sergey Lavrov ham o‘zining xitoylik hamkasbi Van I bilan alohida muzokaralar stoliga o‘tirdi. Ukrainadagi urush tufayli sanksiyalar ostida qolgan Rossiya iqtisodiyoti uchun investitsiyalar va yangi savdo yo‘llarini ochish Putin kun tartibidagi eng asosiy masaladir.
Tahlil: Xitoy nega Rossiya uchun hayotiy zarur?
BBC tahlilchisi Vitaliy Shevchenkoning fikricha, bugungi kunda Xitoyning moliyaviy ko‘magi va yuksak texnologiyalarisiz Rossiyaning Ukrainadagi harbiy kampaniyasi iqtisodiy inqiroz tufayli allaqachon to‘xtab qolgan bo‘lishi mumkin edi.
Chunki Xitoy ayni damda Rossiyaning eng yirik savdo sherigiga aylanib ulgurgan va rus neft eksportining deyarli 50 foizini aynan Pekin sotib olmoqda. G‘arb brendlari va ishlab chiqaruvchilari Rossiya bozorini tark etgach, ularning o‘rnini to‘liq Xitoyning iste’mol tovarlari va avtomobillari egalladi. Garchi rasmiy Pekin urushni ochiqchasiga qo‘llab-quvvatlamayotgan bo‘lsa-da, uni to‘xtatish uchun Moskvaga nisbatan o‘z ta’sir kuchini ishlatmayapti.
Diplomatik til masalasida esa, Rossiya tomoni munosabatlarni «misli ko‘rilmagan daraja» deb baland pardalarda maqtayotgan bir paytda, xitoyliklar va shaxsan Si Szinpin ancha ehtiyotkor va puxta ssenariy asosida ish yuritmoqda. Xitoy rahbari o‘z hamkasbini «eski do‘st» deb atab, aloqalar mustahkamligini bildirsa-da, munosabatlarda ustunlik tizginini hamisha o‘z qo‘lida saqlab qolishni afzal ko‘rmoqda.
Sizningcha, Pekinda imzolanayotgan ushbu yangi strategik hujjatlar va ko‘p qutbli dunyo deklaratsiyasi jahondagi siyosiy muvozanatni qay darajada o‘zgartira oladi?
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
