Қуддусдаги Иброний университети профессори Ёсси Палтиел ва Вейтсман институти профессори Рон Нааман бошчилигидаги халқаро олимлар жамоаси тирик организмлар нега молекулаларнинг икки хил кўзгусимон шаклидан фақат биттасини танлашини тушунтириб берувчи физик механизмни кашф этишди. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.
Ҳаёт учун муҳим бўлган аминокислоталар ва қандлар каби кўплаб молекулалар энантиомерлар деб аталадиган икки хил кўзгусимон шаклда мавжуд. Кимёвий жиҳатдан бир хил бўлишига қарамай, биологик тизимлар аминокислоталарнинг деярли фақат бир турини, қандларнинг эса унга қарама-қарши хираллигини ишлатади. Гомохираллик деб аталадиган ушбу ҳодиса илм-фаннинг энг катта жумбоқларидан бири бўлиб келаётган эди.
Тадқиқот муаллифларининг таъкидлашича, сабаб молекулаларнинг ўзида эмас, балки улар орқали электронларнинг ўтиш усулида бўлиши мумкин. Электрон хирал молекула бўйлаб ҳаракатланганда, унинг спини (ички квант моменти) молекула тузилиши билан кўзгусимон шакллар учун турлича ўзаро таъсирга киришади. Бу эса электрон транспорти ва магнит муҳит билан ўзаро алоқа каби динамик жараёнларнинг икки энантиомер учун турлича кечишига олиб келади.
Назарий ҳисоб-китоблар ва тажрибалар шуни кўрсатдики, спинга боғлиқ эффектлар кўзгусимон молекулаларнинг хатти-ҳаракатларида кичик, аммо ўлчаш мумкин бўлган фарқларни келтириб чиқаради. Бу фарқлар фақат динамикада намоён бўлади ва вақт ўтиши билан тўпланиб, биологик тизимларда бир шаклнинг устунлик қилишига сабаб бўлади.
Ушбу кашфиёт ҳаётнинг келиб чиқишини ўрганишда янги йўналиш очади. Тадқиқот фақат кимёвий эмас, балки физик жараёнлар ҳам хиралликни танлашда ҳал қилувчи рол ўйнаганини исботламоқда. Атроф-муҳит билан ўзаро таъсирда бир шаклнинг ҳатто минимал устунлиги ҳам глобал миқёсда ушбу шаклнинг ҳукмронлигига олиб келиши мумкин.
“Zamin”ни Telegram'да ўқинг!
