Grenlandiya uzoq yillar global geosiyosat chekkasida qolgan, Amerika va Yevropa orasidagi ulkan muzli hudud sifatida qaralardi. Biroq XXI asrda muzlar nafaqat tabiatda, balki siyosatda ham “eriy” boshladi: Arktika tobora ko'proq kuchlar raqobati maydoniga aylanmoqda. Bu haqda podrobno.uz xabar beradi.
Sayyoradagi eng yirik orol bo'lgan Grenlandiyaning maydoni 2,1 million kvadrat kilometr, aholisi esa 60 mingdan ham kam. Hududning qariyb 80 foizi muz bilan qoplangan, hayot asosan tor qirg'oq bo'ylab jamlangan. U Daniya qirolligi tarkibidagi avtonom hudud bo'lib, parlament va hukumatiga ega, ammo tashqi siyosat hamda mudofaa masalalari Kopengagen vakolatida qoladi.
Daniyaning Grenlandiya ustidan suvereniteti tarixan vikinglar davridan beri shakllangan va 1933 yilda Xalqaro doimiy sud palatasi qarori bilan ham tasdiqlangan. Shunga qaramay, Vashington uchun ko'pincha geograflk ustunlik huquqiy dalillardan muhimroq ko'rinadi.
Grenlandiya Shimoliy Amerika va Yevropa chorrahasida joylashgani bois GIUK (Grenlandiya–Islandiya–Buyuk Britaniya) koridorini nazorat qiladi. Bu yo'lak Atlantika mudofaasi tizimida AQSH uchun sezgir nuqta sanaladi. Ikkinchi jahon urushi davrida orol AQSH uchun tranzit tayanchga aylangan, sovuq urush yillarida esa Shimoliy qutb orqali SSSR yo'nalishida ehtimoliy zarba platformasi sifatida ko'rilgan.
Bugun Grenlandiyada Pituффik kosmik bazasi faoliyat yuritadi: erta ogohlantirish radarlar, raketaga qarshi mudofaa tizimlari va dunyodagi eng shimoliy chuqur suv porti shu yerda joylashgan.
Muzlarning erishi Arktikani yangi global chorrahaga aylantirmoqda: dengiz yo'llari ochilmoqda, resurslar uchun kurash kuchaymoqda, Rossiya va Xitoyning mintaqadagi faolligi ortmoqda. AQSH esa bu “sovuq makon”da o'z chegaralari yaqinida xavfli bosimni sezayotgani aytiladi.
Donald Tramp Grenlandiya masalasini “milliy xavfsizlik” bilan izohlaydi: uning bayonotlarida Rossiya va Xitoy kemalarining orol atrofida ko'rinishi, Arktikada AQSH yetakchiligiga tahdid va hudud ustidan bevosita nazorat zarurati qayd etiladi. The New York Times'ga bergan intervyusida u geosiyosiy ambitsiyalarini faqat “o'z axloqi va aqli” cheklashi mumkinligini aytib, AQSH xavfsizligini ta'minlash ustuvorligini urg'ulagan.
AQSH Grenlandiyani kuch bilan qo'lga kiritishi nimani anglatishi mumkin? Orolning o'z armiyasi yo'q, Daniya qurolli kuchlari esa 20 ming atrofida bo'lib, Grenlandiyada katta harbiy ishtirokga ega emas. Ssenariy ro'y bersa, Vashington qisqa muddatda qo'shin kiritib, boshqaruv va xavfsizlik bo'yicha asosiy tugunlarni nazoratga olishi ehtimoli tilga olinadi.
Bunday vaziyatda Yevropa asosan diplomatik bayonotlar va noroziliklar bilan cheklanishi mumkin, deya baholanadi. To'g'ridan-to'g'ri harbiy to'qnashuv xavfi past bo'lsa-da, Yevropa “tasodifga” suyanmoqchi emas: “Arktika bardoshligi” mashqlari doirasida Daniya orolga qo'shimcha bo'linmalarni yo'naltira boshladi, NATOdagi hamkorlar — Shvetsiya, Niderlandiya, Kanada va Germaniya ham qo'shildi.
Fransiya prezidenti Emmanuel Makron ehtimoliy tajovuzni jilovlash uchun Fransiyaning barcha qo'shin turlari qatnashishini tasdiqlagan. Operatsiyaga Buyuk Britaniya va Norvegiya ham qo'shilishi mumkinligi tilga olinadi.
Rasmiy Vashington esa Yevropaning bu tayyorgarligiga mensimaslik ohangida javob qaytargani aytiladi. Oq uy matbuot kotibi Kerolayn Levitt Yevropa kontingentlarining ramziy ishtiroki Tramp strategiyasini o'zgartirmasligini va “Grenlandiyani qo'lga kiritish” maqsadlariga tashqi bosim ta'sir qilmasligini bildirgan.
Harbiy bosim haqidagi xavotirlarni yumshatish uchun Tramp keyinchalik masalani “kelishuv” yo'liga burishga urinadi. Davosdagi Jahon iqtisodiy forumida u AQSH Grenlandiyani sotib olish bo'yicha muzokaralarni darhol boshlash niyatida ekanini aytib, orolni “katta va chiroyli muz bo'lagi” deb ta'riflagan. Shuningdek, Ikkinchi jahon urushi paytida AQSH Grenlandiyani nazorat qilgani, keyin esa Daniyaga qaytargani va endi bundan afsuslanishi haqida eslatgan.
Grenlandiya muzlari ostida nodir yer metallari, tantal, niobiy, uran va sirkoniy kabi qazilmalar zaxiralari borligi qayd etiladi. Salohiyat katta, biroq infratuzilma sust, iqlim og'ir. Orol ma'muriyati ekologiya sabab uran va neft qazib olishni taqiqlagan.
Shunga qaramay, Tramp uchun masala tezkor daromaddan ko'ra strategik zanjirlarni nazorat qilish bilan bog'liq ekani ta'kidlanadi: kelajakdagi ta'minot yo'llari, yangi dengiz marshrutlari, harbiy koridorlar va qit'alar orasidagi havo hududini boshqarish. AQSH uchun Arktikadagi tashabbusni boy berish raqiblarning “orqa hovli”ga kirib kelishiga yo'l ochishi mumkin.
RAND tahlil markazi Grenlandiyani NORAD (Shimoliy Amerikaning havo-kosmik mudofaa qo'mondonligi) boshqaruvi ostiga o'tkazish g'oyasini ilgari surgan. Biroq Trampni kengaytirilgan kirish emas, aynan mulkchilik qiziqtirishi aytiladi.
Tramp geosiyosatga ko'chmas mulk bozori mantiqi bilan qarashi, “ijara — zaiflik, mulk — kuch” tamoyiliga suyanishi bilan izohlanadi. Uning ritorikasida Grenlandiya ittifoqchi hududi emas, balki strategik aktiv sifatida ko'rinadi: mulkchilik shartnomalar bera olmaydigan imkoniyatlar beradi.
Bu yondashuv yangilangan Monro doktrinasi ruhiga hamohang talqin qilinadi: AQSH milliy xavfsizlik strategiyasida G'arbiy yarimsharda amerikaliklar ustunligini qayta tiklash va raqiblarga AQSH yaqinida strategik aktivlarga egalik qilish imkonini bermaslik g'oyasi kuchaygani aytiladi. Shu kontekstdan Kanadani “51-shtat” deb atash, Lotin Amerikasi bo'yicha bosim va Grenlandiyaga qiziqish ham izohlanadi.
Grenlandiya atrofidagi keskinlik NATO ichida misli ko'rilmagan inqirozga olib kelishi mumkin. Alyansda a'zolar o'rtasidagi hududiy mojaroni hal etish mexanizmlari yo'q: 5-modda tashqi dushmanga qarshi ishlaydi, ittifoqchi bosimiga nisbatan esa samarasiz.
Daniya harbiy jihatdan qarshilik ko'rsatish imkoniyati cheklangan, Yevropa esa AQSH bilan ochiq qarama-qarshilikka borishi qiyin, degan baho ilgari suriladi. Hatto “qonsiz” anneksiya ham alyans ichidagi ishonchni yemirib, xavfli presedent yaratadi: agar AQSH ittifoqchi hududini kuch bilan olishi mumkin bo'lsa, xalqaro huquq o'rnini tobora “kuch huquqi” egallaydi.
Shu ma'noda Grenlandiya alohida maqsaddan ko'ra, yangi global siyosiy mantiqning alomati sifatida ko'rsatiladi: dunyo xaritasi aktivlar ro'yxatidek o'qilayotgan, diplomatik iboralar ortidan esa sovuq hisob-kitob tobora aniq eshitilayotgan davr yaqinlashayotgani ta'kidlanadi.
AQSH Grenlandiyani sotib olishga tarixda bir necha bor urinib ko'rgan: 1867, 1910, 1946 va 1955 yillarda. Hozirgi prezident uchun bu tarixdagi eng yirik “ko'chmas mulk kelishuvi”ni tuzish va AQSHning Arktika davlati maqomini mustahkamlash imkoniyati sifatida talqin qilinmoqda.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
