Гренландия узоқ йиллар глобал геосиёсат чеккасида қолган, Америка ва Европа орасидаги улкан музли ҳудуд сифатида қараларди. Бироқ XXI асрда музлар нафақат табиатда, балки сиёсатда ҳам “эри” бошлади: Арктика тобора кўпроқ кучлар рақобати майдонига айланмоқда. Бу ҳақда podrobno.uz хабар беради.
Сайёрадаги энг йирик орол бўлган Гренландиянинг майдони 2,1 миллион квадрат километр, аҳолиси эса 60 мингдан ҳам кам. Ҳудуднинг қарийб 80 фоизи муз билан қопланган, ҳаёт асосан тор қирғоқ бўйлаб жамланган. У Дания қироллиги таркибидаги автоном ҳудуд бўлиб, парламент ва ҳукуматига эга, аммо ташқи сиёсат ҳамда мудофаа масалалари Копенгаген ваколатида қолади.
Даниянинг Гренландия устидан суверенитети тарихан викинглар давридан бери шаклланган ва 1933 йилда Халқаро доимий суд палатаси қарори билан ҳам тасдиқланган. Шунга қарамай, Вашингтон учун кўпинча географик устунлик ҳуқуқий далиллардан муҳимроқ кўринади.
Гренландия Шимолий Америка ва Европа чорраҳасида жойлашгани боис GIUK (Гренландия–Исландия–Буюк Британия) коридорини назорат қилади. Бу йўлак Атлантика мудофааси тизимида АҚШ учун сезгир нуқта саналади. Иккинчи жаҳон уруши даврида орол АҚШ учун транзит таянчга айланган, совуқ уруш йилларида эса Шимолий қутб орқали СССР йўналишида эҳтимолий зарба платформаси сифатида кўрилган.
Бугун Гренландияда Питуффик космик базаси фаолият юритади: эрта огоҳлантириш радарлар, ракетага қарши мудофаа тизимлари ва дунёдаги энг шимолий чуқур сув порти шу ерда жойлашган.
Музларнинг эриши Арктикани янги глобал чорраҳага айлантирмоқда: денгиз йўллари очилмоқда, ресурслар учун кураш кучаймоқда, Россия ва Хитойнинг минтақадаги фаоллиги ортмоқда. АҚШ эса бу “совуқ макон”да ўз чегаралари яқинида хавфли босимни сезаётгани айтилади.
Доналд Трамп Гренландия масаласини “миллий хавфсизлик” билан изоҳлайди: унинг баёнотларида Россия ва Хитой кемаларининг орол атрофида кўриниши, Арктикада АҚШ етакчилигига таҳдид ва ҳудуд устидан бевосита назорат зарурати қайд этилади. The New York Times’га берган интервьюсида у геосиёсий амбицияларини фақат “ўз ахлоқи ва ақли” чеклаши мумкинлигини айтиб, АҚШ хавфсизлигини таъминлаш устуворлигини урғулаган.
АҚШ Гренландияни куч билан қўлга киритиши нимани англатиши мумкин? Оролнинг ўз армияси йўқ, Дания қуролли кучлари эса 20 минг атрофида бўлиб, Гренландияда катта ҳарбий иштирокга эга эмас. Ссенарий рўй берса, Вашингтон қисқа муддатда қўшин киритиб, бошқарув ва хавфсизлик бўйича асосий тугунларни назоратга олиши эҳтимоли тилга олинади.
Бундай вазиятда Европа асосан дипломатик баёнотлар ва норозиликлар билан чекланиши мумкин, дея баҳоланади. Тўғридан-тўғри ҳарбий тўқнашув хавфи паст бўлса-да, Европа “тасодифга” суянмоқчи эмас: “Арктика бардошлиги” машқлари доирасида Дания оролга қўшимча бўлинмаларни йўналтира бошлади, НАТОдаги ҳамкорлар — Швеция, Нидерландия, Канада ва Германия ҳам қўшилди.
Франция президенти Эммануэль Макрон эҳтимолий тажовузни жиловлаш учун Франциянинг барча қўшин турлари қатнашишини тасдиқлаган. Операцияга Буюк Британия ва Норвегия ҳам қўшилиши мумкинлиги тилга олинади.
Расмий Вашингтон эса Европанинг бу тайёргарлигига менсимаслик оҳангида жавоб қайтаргани айтилади. Оқ уй матбуот котиби Керолайн Левитт Европа контингентларининг рамзий иштироки Трамп стратегиясини ўзгартирмаслигини ва “Гренландияни қўлга киритиш” мақсадларига ташқи босим таъсир қилмаслигини билдирган.
Ҳарбий босим ҳақидаги хавотирларни юмшатиш учун Трамп кейинчалик масалани “келишув” йўлига буришга уринади. Давосдаги Жаҳон иқтисодий форумида у АҚШ Гренландияни сотиб олиш бўйича музокараларни дарҳол бошлаш ниятида эканини айтиб, оролни “катта ва чиройли муз бўлаги” деб таърифлаган. Шунингдек, Иккинчи жаҳон уруши пайтида АҚШ Гренландияни назорат қилгани, кейин эса Данияга қайтаргани ва энди бундан афсусланиши ҳақида эслатган.
Гренландия музлари остида нодир ер металлари, тантал, ниобий, уран ва цирконий каби қазилмалар захиралари борлиги қайд этилади. Салоҳият катта, бироқ инфратузилма суст, иқлим оғир. Орол маъмурияти экология сабаб уран ва нефть қазиб олишни тақиқлаган.
Шунга қарамай, Трамп учун масала тезкор даромаддан кўра стратегик занжирларни назорат қилиш билан боғлиқ экани таъкидланади: келажакдаги таъминoт йўллари, янги денгиз маршрутлари, ҳарбий коридорлар ва қитъалар орасидаги ҳаво ҳудудини бошқариш. АҚШ учун Арктикадаги ташаббусни бой бериш рақибларнинг “орқа ҳовли”га кириб келишига йўл очиши мумкин.
RAND таҳлил маркази Гренландияни NORAD (Шимолий Американинг ҳаво-космик мудофаа қўмондонлиги) бошқаруви остига ўтказиш ғоясини илгари сурган. Бироқ Трампни кенгайтирилган кириш эмас, айнан мулкчилик қизиқтириши айтилади.
Трамп геосиёсатга кўчмас мулк бозори мантиғи билан қараши, “ижара — заифлик, мулк — куч” тамойилига суяниши билан изоҳланади. Унинг риторикасида Гренландия иттифоқчи ҳудуди эмас, балки стратегик актив сифатида кўринади: мулкчилик шартномалар бера олмайдиган имкониятлар беради.
Бу ёндашув янгиланган Монро доктринаси руҳига ҳамоҳанг талқин қилинади: АҚШ миллий хавфсизлик стратегиясида Ғарбий яримшарда америкаликлар устунлигини қайта тиклаш ва рақибларга АҚШ яқинида стратегик активларга эгалик қилиш имконини бермаслик ғояси кучайгани айтилади. Шу контекстдан Канадани “51-штат” деб аташ, Лотин Америкаси бўйича босим ва Гренландияга қизиқиш ҳам изоҳланади.
Гренландия атрофидаги кескинлик НАТО ичида мисли кўрилмаган инқирозга олиб келиши мумкин. Альянсда аъзолар ўртасидаги ҳудудий можарони ҳал этиш механизмлари йўқ: 5-модда ташқи душманга қарши ишлайди, иттифоқчи босимига нисбатан эса самарасиз.
Дания ҳарбий жиҳатдан қаршилик кўрсатиш имконияти чекланган, Европа эса АҚШ билан очиқ қарама-қаршиликка бориши қийин, деган баҳо илгари сурилади. Ҳатто “қонсиз” аннексия ҳам альянс ичидаги ишончни емириб, хавфли прецедент яратади: агар АҚШ иттифоқчи ҳудудини куч билан олиши мумкин бўлса, халқаро ҳуқуқ ўрнини тобора “куч ҳуқуқи” эгаллайди.
Шу маънода Гренландия алоҳида мақсаддан кўра, янги глобал сиёсий мантиқнинг аломати сифатида кўрсатилади: дунё харитаси активлар рўйхатидек ўқилаётган, дипломатик иборалар ортидан эса совуқ ҳисоб-китоб тобора аниқ эшитилаётган давр яқинлашаётгани таъкидланади.
АҚШ Гренландияни сотиб олишга тарихда бир неча бор уриниб кўрган: 1867, 1910, 1946 ва 1955 йилларда. Ҳозирги президент учун бу тарихдаги энг йирик “кўчмас мулк келишуви”ни тузиш ва АҚШнинг Арктика давлати мақомини мустаҳкамлаш имконияти сифатида талқин қилинмоқда.
“Zamin”ни Telegram'да ўқинг!
