Eron uzoq yillardan buyon xalqaro iqtisodiy qamal sharoitida yashab kelmoqda. Ayniqsa, Donald Tramp ma’muriyati davrida AQSH tomonidan o‘rnatilgan keng ko‘lamli cheklovlar Tehronning tashqi savdo imkoniyatlarini keskin cheklab qo‘ydi. Shunga qaramay, Eron neft eksportini to‘xtatgani yo‘q. Zamin.uz Eron bojxona xizmati ma’lumotlari asosida ushbu "taqiqlangan" savdoning asosiy ishtirokchilarini aniqladi.
2024 yil yakunlariga ko‘ra, Eron xom ashyo eksportidan 35,76 milliard dollar daromad ko‘rgan. Biroq bu savdo erkin bozor tamoyillariga emas, balki murakkab geosiyosiy kelishuvlar va maxfiy sxemalarga asoslangan.
1. Xitoy — Tehronning yagona "najotkori"
Bugungi kunda Eron neftining qariyb barcha hajmi bitta manzilga yo‘naltirilgan. Xitoy jami eksportning 90 foizdan ortig‘ini (32,5 milliard dollar) sotib olmoqda. Boshqa davlatlar AQSH sanksiyalaridan qo‘rqib chekingan bir paytda, Pekin Tehronning eng yirik energetik sherigi sifatida qolmoqda.
2. Boshqa xaridorlar: Tor doiradagi hamkorlik
Xitoydan tashqari, Eron bilan neft savdosini davom ettirayotgan mamlakatlar barmoq bilan sanarli:
- Suriya: 2024 yilda 1,2 milliard dollarlik (umumiy eksportning 3,3%) neft import qildi.
- BAA: Jami hajmning 2 foizini tashkil etadi.
- Venesuela: 1,2 foiz ulush bilan ro‘yxatda turibdi. Qizig‘i, har ikki davlat ham sanksiyalar ostida bo‘lgani sababli, Eron kondensatini Venesuela neftiga ayirboshlash bo‘yicha barter sxemalaridan foydalaniladi.
Tarixiy o‘zgarish: 2010 yil va bugun
Bundan 15 yil avval vaziyat mutlaqo boshqacha edi. 2010 yilda Eron nefti dunyoning yigirmadan ortiq mamlakatiga, jumladan, Yaponiya, Hindiston, Janubiy Koreya va Yevropa Ittifoqi davlatlariga yetkazib berilgan. Sanksiyalar savdo yo‘nalishlarini keskin toraytirib qo‘ydi.
"Soyadagi flot" va narxlar urushi
Eron cheklovlarni aylanib o‘tish uchun o‘ta murakkab usullarni qo‘llamoqda:
- Maxfiy tankerlar: Neft tashuvchi kemalar tez-tez bayroqlarini almashtiradi va ochiq dengizda yukni bir kemadan ikkinchisiga o‘tkazish (ship-to-ship) orqali manbani yashiradi.
- Katta chegirmalar: Xaridorlarni jalb qilish uchun Tehron o‘z neftini Brent markasiga nisbatan barreliga 3 dollardan 9 dollargacha arzonroq sotishga majbur.
Ma’lumot uchun: Eron uchun neft qazib olish tannarxi juda past — taxminan 10$. Biroq sanksiyalar tufayli qo‘llanilayotgan majburiy chegirmalar Tehron byudjetiga har yili bir necha milliard dollar zarar keltirmoqda.
Sizningcha, Xitoyning Eron neftiga bo‘lgan bunday kuchli qaramligi kelajakda mintaqadagi siyosiy vaziyatga qanday ta’sir qiladi?
Jahon bozoridagi eng issiq iqtisodiy tahlillarni zamin.uz bilan kuzatib boring.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
