Kreatinni ko‘pchilik sportzal bilan bog‘laydi: kuch, sprint, “pamp”, mashqdan keyingi tiklanish. Lekin biohaking dunyosida u boshqa bir rolda ham ko‘rina boshladi — “uyqu yetishmay qolganda miyani vaqtincha ushlab turish” degan ssenariyda. Ya’ni, kreatin ba’zi holatlarda oddiy sport qo‘shimchasidan ko‘ra, yangi boshlaganlar uchun sinab ko‘rishga arziydigan ilk “nootrop”lardan biriga aylanyapti.
Gap shundaki, 2024-yilda e’lon qilingan randomizatsiyalangan, ikki tomonlama kesishma tadqiqotda olimlar kreatin o‘tkir uyqusizlikning miyaga urilishini yumshatish-yumshatmasligini tekshirishdi. Tajribani “hayotdagi eng yoqimli kun” deb bo‘lmaydi: sog‘lom yosh ishtirokchilarni taxminan 21 soat uyqudan mahrum qilishgan. Shundan keyin esa kurs emas, bir marta, bir urinish — yuqori doza kreatin yoki platsebo berishgan.
Avvalroq kreatin miyada juda sekin, haftalab to‘planadi degan qarash kuchli edi. Lekin bu ishda ishtirokchilarga “zarba dozasi” berilgan: 1 kg tana vazniga 0,35 gramm. Amalda ko‘pchilik kattalar uchun bu taxminan 25–30 gramm degani. Keyin ishtirokchilarga kognitiv testlar, hushyorlik tekshiruvlari o‘tkazildi, qolaversa MR-spektroskopiya orqali miyaning energetik holati ham baholandi.
Natija esa ko‘pchilik kutmagan tomonga og‘di: uyqusizlik fonida kreatin platseboga nisbatan axborotni qayta ishlash tezligini, operativ xotirani va umumiy kognitiv samaradorlikni sezilarli yaxshilagan. Ya’ni odatda “uyqu ketsa, miya sekinlashadi” degan holatda kreatin qisman “quvvat bergan” ko‘rinishi chiqqan.
Nega bunday bo‘lishi mumkin?
Mexanizmni tushuntirish uchun “miya — energiyaga o‘ta talabchan organ” degan faktning o‘zi yetarli. Organizm sarflaydigan energiyaning katta ulushi aynan miya hissasiga to‘g‘ri keladi. Uyqusizlik esa stress: neyronlardan talab ortadi, “yoqilg‘i” tezroq sarf bo‘ladi, ATF (energiyaning asosiy valyutasi) va fosfokreatin zaxiralari tez-tez bo‘shaydi.
Kreatinning kuchli jihati ham shu yerda: u fosfokreatin zaxirasini ko‘paytirishga yordam beradi. Fosfokreatin esa tezkor “quvvat bank”i kabi ishlaydi — ADFni juda tez ATFga aylantirishda ishtirok etadi. Natijada, stress sharoitida neyronlarga “energiyani qayta zaryadlash” jarayoni biroz yengillashishi mumkin.
Tadqiqotda yana bir qiziq nuqta tilga olinadi: kreatin miyada pH pasayishini cheklashi mumkin. Charchoq va stressda muhit “kislotalasha” boshlasa, neyronlar ishi sekinlashishi ehtimoli ortadi. Kreatin esa hujayralarga biroz uzoqroq “normal rejim”da ishlashga sharoit yaratib, muvozanatni ushlab turishi mumkin degan fikr bor.
Eng maksimal ta’sir qabul qilinganidan 3–4 soat o‘tgach namoyon bo‘lib, bir necha soat saqlangani qayd etilgan. Bu ham mantiqiy: aynan shu vaqt oralig‘ida uyqusizlik tufayli miyaning “eng pastga tushadigan” davri keladi.
Shu yerda muhim chiziq: kreatin — uyqusiz yashashga berilgan litsenziya emas
Kreatinni “endi uxlamasam ham bo‘lar ekan” degan g‘oyaga burib yuborish — eng noto‘g‘ri xulosa. Uyqu baribir tiklanishning asosiy ustuni. Kreatin esa majburiy uyqusizlikda qisqa muddatli qo‘llab-quvvatlash varianti sifatida ko‘rilishi mumkin. Masalan, poyezdda, samolyotda, mehmonxonada yomon uxlab qoldingiz, oldinda mas’uliyatli uchrashuv, imtihon, prezentatsiya bor — shunday vaziyatlarda “miyaga biroz tayanch” bo‘lishi ehtimol.
Ammo amaliyotda eng katta muammo ham shu: 25–30 gramm kreatin monogidratni bir yo‘la ichish hammada ham oshqozon-ichak tomonidan “tinch qabul qilinavermaydi”. Kimdadir og‘irlik, ich ketishi, qorin dam bo‘lishi mumkin. Shuning uchun ba’zilar uchun “iks-kun”dan 3–4 kun oldin 5–10 grammdan bo‘lib qabul qilish ham mantiqiyroq yo‘l bo‘ladi.
Yana bir muhim nuqta: kimlarda ehtiyotkorlik kerak?
Kreatin umumiy holda ko‘p o‘rganilgan qo‘shimcha hisoblanadi, lekin har kimning organizmi bir xil emas. Buyrak bilan bog‘liq muammolari borlar, doimiy dori qabul qiladiganlar, yurak-qon tomir yoki qon bosimi bo‘yicha nazoratda yuruvchilar, shuningdek homilador yoki emizikli ayollar shifokor bilan maslahatlashmasdan “zarba dozasi”ga o‘tmasligi kerak. Va albatta, bu matn tibbiy tavsiya o‘rnini bosmaydi — o‘ziga “eksperiment” qilishdan oldin xavfni to‘g‘ri baholash kerak.
Xulosa
Kreatinni faqat zal uchun deb o‘ylaganlar ko‘p. Lekin yangi tadqiqotlar uning “miya energetikasi” tomonida ham qiziq imkoniyatlari borligini ko‘rsatyapti: o‘tkir uyqusizlik sharoitida u ayrim kognitiv ko‘rsatkichlarni vaqtincha yaxshilashi mumkin. Eng to‘g‘ri yondashuv esa shunday: uyqu — birinchi o‘rinda, kreatin — favqulodda vaziyatdagi ehtimoliy “plan B”.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
