Креатинни кўпчилик спортзал билан боғлайди: куч, спринт, “памп”, машқдан кейинги тикланиш. Лекин биоҳакинг дунёсида у бошқа бир ролда ҳам кўрина бошлади — “уйқу етишмай қолганда мияни вақтинча ушлаб туриш” деган сценарийда. Яъни, креатин баъзи ҳолатларда оддий спорт қўшимчасидан кўра, янги бошлаганлар учун синаб кўришга арзийдиган илк “ноотроп”лардан бирига айланяпти.
Гап шундаки, 2024 йилда эълон қилинган рандомизацияланган, икки томонлама кесишма тадқиқотда олимлар креатин ўткир уйқусизликнинг мияга урилишини юмшатиш-юмшатмаслигини текширишди. Тажрибани “ҳаётдаги энг ёқимли кун” деб бўлмайди: соғлом ёш иштирокчиларни тахминан 21 соат уйқудан маҳрум қилишган. Шундан кейин эса курс эмас, бир марта, бир уриниш — юқори доза креатин ёки плацебо беришган.
Аввалроқ креатин мияда жуда секин, ҳафталаб тўпланади деган қараш кучли эди. Лекин бу ишда иштирокчиларга “зарба дозаси” берилган: 1 кг тана вазнига 0,35 грамм. Амалда кўпчилик катталар учун бу тахминан 25–30 грамм дегани. Кейин иштирокчиларга когнитив тестлар, ҳушёрлик текширувлари ўтказилди, қолаверса МР-спектроскопия орқали миянинг энергетик ҳолати ҳам баҳоланди.
Натижа эса кўпчилик кутмаган томонга оғди: уйқусизлик фонида креатин плацебога нисбатан ахборотни қайта ишлаш тезлигини, оператив хотирани ва умумий когнитив самарадорликни сезиларли яхшилаган. Яъни одатда “уйқу кетса, мия секинлашади” деган ҳолатда креатин қисман “қувват берган” кўриниши чиққан.
Нега бундай бўлиши мумкин?
Механизмни тушунтириш учун “мия — энергияга ўта талабчан орган” деган фактнинг ўзи етарли. Организм сарфлайдиган энергиянинг катта улуши айнан мия ҳиссасига тўғри келади. Уйқусизлик эса стресс: нейронлардан талаб ортади, “ёқилғи” тезроқ сарф бўлади, АТФ (энергиянинг асосий валютаси) ва фосфокреатин захиралари тез-тез бўшайди.
Креатиннинг кучли жиҳати ҳам шу ерда: у фосфокреатин захирасини кўпайтиришга ёрдам беради. Фосфокреатин эса тезкор “қувват банк”и каби ишлайди — АДФни жуда тез АТФга айлантиришда иштирок этади. Натижада, стресс шароитида нейронларга “энергияни қайта зарядлаш” жараёни бироз енгиллашиши мумкин.
Тадқиқотда яна бир қизиқ нуқта тилга олинади: креатин мияда pH пасайишини чеклаши мумкин. Чарчоқ ва стрессда муҳит “кислоталаша” бошласа, нейронлар иши секинлашиши эҳтимоли ортади. Креатин эса ҳужайраларга бироз узоқроқ “нормал режим”да ишлашга шароит яратиб, мувозанатни ушлаб туриши мумкин деган фикр бор.
Энг максимал таъсир қабул қилинганидан 3–4 соат ўтгач намоён бўлиб, бир неча соат сақлангани қайд этилган. Бу ҳам мантиқий: айнан шу вақт оралиғида уйқусизлик туфайли миянинг “энг пастга тушадиган” даври келади.
Шу ерда муҳим чизиқ: креатин — уйқусиз яшашга берилган лицензия эмас
Креатинни “энди ухламасам ҳам бўлар экан” деган ғояга буриб юбориш — энг нотўғри хулоса. Уйқу барибир тикланишнинг асосий устуни. Креатин эса мажбурий уйқусизликда қисқа муддатли қўллаб-қувватлаш варианти сифатида кўрилиши мумкин. Масалан, поездда, самолётда, меҳмонхонада ёмон ухлаб қолдингиз, олдинда масъулиятли учрашув, имтиҳон, презентация бор — шундай вазиятларда “мияга бироз таянч” бўлиши эҳтимол.
Аммо амалиётда энг катта муаммо ҳам шу: 25–30 грамм креатин моногидратни бир йўла ичиш ҳаммада ҳам ошқозон-ичак томонидан “тинч қабул қилинавермайди”. Кимдадир оғирлик, ич кетиши, қорин дам бўлиши мумкин. Шунинг учун баъзилар учун “икс-кун”дан 3–4 кун олдин 5–10 граммдан бўлиб қабул қилиш ҳам мантиқийроқ йўл бўлади.
Яна бир муҳим нуқта: кимларда эҳтиёткорлик керак?
Креатин умумий ҳолда кўп ўрганилган қўшимча ҳисобланади, лекин ҳар кимнинг организми бир хил эмас. Буйрак билан боғлиқ муаммолари борлар, доимий дори қабул қиладиганлар, юрак-қон томир ёки қон босими бўйича назоратда юрувчилар, шунингдек ҳомиладор ёки эмизикли аёллар шифокор билан маслаҳатлашмасдан “зарба дозаси”га ўтмаслиги керак. Ва албатта, бу матн тиббий тавсия ўрнини босмайди — ўзига “эксперимент” қилишдан олдин хавфни тўғри баҳолаш керак.
Хулоса
Креатинни фақат зал учун деб ўйлаганлар кўп. Лекин янги тадқиқотлар унинг “мия энергетикаси” томонида ҳам қизиқ имкониятлари борлигини кўрсатяпти: ўткир уйқусизлик шароитида у айрим когнитив кўрсаткичларни вақтинча яхшилаши мумкин. Энг тўғри ёндашув эса шундай: уйқу — биринчи ўринда, креатин — фавқулодда вазиятдаги эҳтимолий “план Б”.
“Zamin”ни Telegram'да ўқинг!
