Эски ноутбуклар ва стол компьютерлари интернетда кўпинча олтинга тўла яширин хазина сандиқлари сифатида тасвирланади. Видео ва постларда мунтазам равишда эскирган электроникани ички қисмларидан қимматбаҳо металларни ажратиб олиб, тез фойда учун қисмларга ажратиш мумкинлиги айтилади. Аммо ҳақиқат бундан анча кам шов-шувлидир. Мутахассислар кўплаб қурилмалар ичида ҳақиқатан ҳам олтин борлигини, бироқ у уй шароитида ажратиб олишни аксарият ҳолларда амалий бўлмайдиган даражада жуда оз миқдорда эканини айтади.
Кенг тарқалган саноат баҳоларига кўра, эски ноутбукда тахминан 0,1 грамм олтин бўлади, стол компьютерида эса қарийб 0,2 грамм олтин бўлиши мумкин. Жаҳон бозорида олтин нархи юқори бўлган тақдирда ҳам, бу битта қурилмадаги металл қийматини атиги бир неча долларга тенг қилади. Бошқача айтганда, унутилган битта компьютердан сезиларли бойлик олиш мумкин деган оммабоп тасаввур амалдаги тиклаб олиш иқтисодига мос келмайди.
Олтин электроникада бежиз ишлатилмайди. У электр токини жуда яхши ўтказади ва кўплаб бошқа металларга қараганда коррозияга анча яхши чидамли. Шу хусусиятлар уни узоқ вақт давомида ишончли бўлиб қолиши керак бўлган қисмлар, жумладан улагичлар, контактлар, босма плата ва айрим микросхемалар учун қимматли қилади. Ишлаб чиқарувчилар олтиндан қурилмалар ҳашамат буюми бўлгани учун фойдаланмайди; улар ундан ҳатто жуда юпқа қатлам ҳам барқарор ишлашни сақлашга ва вақт ўтиши билан носозликларни камайтиришга ёрдам бериши учун фойдаланади.
Айни шу афзаллик олтинни ажратиб олиш нега бунчалик қийинлигини ҳам тушунтиради. Компьютер ичида олтин қаттиқ бўлак ёки оддий асбоблар билан осонгина олиб ташлаш мумкин бўлган кўринадиган парча ҳолида сақланмайди. Одатда у жуда юпқа қоплама кўринишида ёки мураккаб компонентлар ичига аралашган микроскопик миқдорларда бўлади. Уни ажратиб олиш эҳтиёткорлик билан қисмларга ажратиш, кимёвий ишлов бериш ва ажратиш усулларини талаб қилади, булар эса нафақат кўп меҳнат талаб қилади, балки назорат қилинадиган саноат шароитларидан ташқарида бажарилганда хавфли ҳам бўлиши мумкин.
Мутахассислар таъкидлашича, олтинни ажратиб олиш назарий жиҳатдан мумкин бўлса-да, бу уриниш алоҳида шахслар учун камдан-кам ҳолларда маъно касб этади. Атиги 1 грамм олтин олиш учун одам ўнлаб, баъзан эса ҳатто юзлаб эски қурилмаларни қисмларга ажратишига тўғри келиши мумкин. Бу эса кўп вақт, сақлаш жойи ва техник иш талаб қилади, бунинг эвазига тушадиган даромад материаллар, ускуналар ва хавфсиз утилизация харажатларини ҳам қопламаслиги мумкин. Интернетдаги қисқа видеода фойдали кўринадиган нарса кўпинча жараённи ўзини оқлаши учун керак бўладиган кўламни кўрсатмайди.
Шунга қарамай, уй шароитида ажратиб олиш фойдасиз экани эски электроника қадрсиз дегани эмас. Аксинча, электрон чиқиндилар қайта фойдаланиш мумкин бўлган материалларнинг муҳим манбаи бўлиб қолмоқда. Қимматбаҳо металларнинг жуда оз миқдоридан ташқари, хизмат муддатини ўтаб бўлган компьютер ва ноутбукларда яна тиклаб олиниши мумкин бўлган бошқа ресурслар, жумладан ноёб ва саноат металлари ҳам мавжуд. Шу сабабли электрон чиқиндиларни қайта ишлаш кўплаб мамлакатларда муҳим тармоққа айланган.
Саноат миқёсида кўрсаткичлар ўзгаради. Ихтисослашган компаниялар махсус ускуналар ва тартибга солинган тартиб-таомиллар ёрдамида минглаб тонна ташлаб юборилган электроникани қайта ишлайди. Бундай шароитда ҳар бир қурилмадан оз миқдордаги олтин ва бошқа материалларни ажратиб олиш тижорий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлади, чунки умумий ҳажм жуда катта бўлади. Саноат қайта ишлаши кончиликка бўлган босимни камайтиришга ва ташлаб кетилган электрон чиқиндилар сабаб юзага келадиган экологик юкни пасайтиришга ҳам ёрдам беради.
Умумий хулоса оддий: ҳа, эски ноутбук ва компьютерларда олтин бўлади, аммо етарли даражада эмас...
“Zamin”ни Telegram'да ўқинг!
