O‘nlab yillar davomida AQSH tadqiqot va ishlanmalarga (R&D) eng katta pul yo‘naltirayotgan davlat sifatida “birinchi raqam” bo‘lib kelgan. Lekin hozir maydonda yangi ssenariy: Xitoy jahon ilmiy-texnologik musobaqasida juda jiddiy raqobatchiga aylanib bo‘ldi — va bu endi oddiy tendensiya emas, qudratlar muvozanati o‘zgarishiga o‘xshayapti.
WIPO ma’lumotlariga tayanadigan yangi infografika shuni ko‘rsatadiki, Xitoyning global R&D xarajatlaridagi ulushi 2000-yildagi 4,0 foizdan 2024-yilga kelib 27,4 foizgacha sakrab chiqqan. Bu — 24-yil ichida “kim ko‘proq o‘yin qiladi” degan bahsda rekord darajadagi burilish.
Eng qizig‘i, 2024-yilda sarf hajmi bo‘yicha ham birinchi o‘rin Xitoyga ketdi: hisob-kitoblarga ko‘ra, u R&D’ga 785,9 milliard dollar investitsiya kiritgan. AQSH esa 781,8 milliard dollar bilan ikkinchi o‘rinda — farq juda kichik, lekin simvolik jihatdan katta. Shu bilan jahondagi R&D pulining asosiy qismi aynan shu ikki davlat atrofida aylanyapti.
Osiyoning “innovatsiya markazi”ga aylanib borayotgani ham bejiz emas. WIPO baholashida Osiyo 2024-yilda jahon R&D’sining taxminan 45 foizini tashkil etgan, 2000-yilda bu ko‘rsatkich 23 foiz atrofida edi. Ya’ni, markaz og‘irligi asta-sekin Sharq tomon siljiyapti. Bu jarayonda Janubiy Koreya va Hindistonning hissasi ham oshib bormoqda.
Nega Xitoy bunday tez oldinga chiqdi? Birinchidan, davlat siyosati va uzoq muddatli ustuvor yo‘nalishlar (ayniqsa, “strategik texnologiyalar”) katta rol o‘ynayapti — ko‘p tahlillarda Xitoyning innovatsiya tizimida davlat yetakchilik qiladigan tashabbuslar kuchli ekani ta’kidlanadi.
Ikkinchidan, AQSHda esa model boshqacha: u yerda xususiy sektor R&D’ning asosiy “motori”. Dunyoda korporativ tadqiqotga eng katta pul tikayotgan kompaniyalar qatoridan Amazon, Alfabet kabilar tez-tez tilga olinadi.
Uchinchi o‘rinda Yaponiya: 2024-yilda u taxminan 186 milliard dollar sarflagan. Ammo dinamika unchalik quvontirmaydi: WIPO hisobotida 2000–2024 davrida Yaponiyaning jahon ulushi 7,2 foiz punktaga kamaygani aytiladi (pasayish bo‘yicha AQSH ham yuqorida). Yaponiyada korporativ tadqiqotlarda Toyota an’anaviy yetakchilardan biri, Xonda ham faol ishtirokchi sifatida ko‘rsatiladi.
Yevropa ham top-10da uchta davlat bilan bor: Germaniya (4-o‘rin), Buyuk Britaniya (6-o‘rin), Fransiya (8-o‘rin). Lekin WIPO baholashiga ko‘ra, bu “eski innovatsiya grandlari” ham 2000-yildan beri jahon ulushining bir qismini yo‘qotgan. Rossiya esa R&D sarflari bo‘yicha dunyoda 11-o‘rin atrofida qayd etiladi.
Qisqasi, katta rasm shunday: global R&D 2024-yilda taxminan 2,87 trillion dollarga yetgan va dunyo iqtisodiyoti tobora “ilmiy-innovatsion” rejimga o‘tyapti.
Bundan keyin nimani kutamiz? Osiyoda raqobat yanada qiziydi, AQSH esa xususiy sektor kuchini saqlagan holda strategik sohalarda tezlikni oshirishga majbur bo‘ladi. Ya’ni, kelajakda texnologiya uchun kurash “laboratoriyadagi tinch ish” emas — bu real geoiqtisodiy poyga. Va kim ko‘proq tikish qilsa, ertangi bozor qoidalarini ham o‘sha yozadi.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
