Айиқлар қуршовида 703 кун яшаган ва омон қолган аёл

1923 йилда Америка матбуоти Арктика оролида кема ҳалокатга учрагач, ўша ерда қолиб кетган аляскалик 23 ёшли аёл Ада Блэкджек ҳақидаги ҳикояларга тўлиб тошди, деб ёзади Лента.ру нашри. Ада экспедициядаги ягона аёл ва тирик қолган ягона инсон эди. Нега у таваккал сафарга чиқди, экспедициянинг сўнгги аъзоси кўз ўнгида  ҳалок бўлганида ҳам омон қолишга ва руҳан тушкунликка тушмасликка қандай куч топди, нега у қаҳрамон бўлсада, қашшоқликда яшади?  

Ада Блэкджек, 1898 йилда Аляскадаги кичик қишлоқчада туғилган. У Эскимослар орасида яшаганига қарамай, қандай ов қилишни ва табиатда омон қолишни билмас эди. Ада миссионерлар оиласида ўсган, унга инглиз тилида Инжилни ўқишни ва оқ танли америкаликларга қандай деҳқончилик, тикувчилик ва овқат пиширишни ўргатишган. Яъни унга ҳеч қачон ота-боболари яшагандек яшаш кўникмаси ўргатилмаган эди.

16 ёшида Ада Жек Блэкджек исмли эркакка турмушга чиқди. Улар тахминан етти йил турмуш қуришди ва Пенсилванияда яшашди. Бу вақт ичида Ада уч нафар фарзандли бўлди, лекин фақат биттаси – Беннетт тирик қолди. 1921 йилда эри Ада ва унинг боласини ташлаб кетди. «Мен руҳан синган эдим, бир тийиним ҳам, кийимим ҳам йўқ эди», деб эслайди у  The Los Angeles Times газетасига берган интервюсида.

Кейин у ўғли билан Пенсилваниядан Алясканинг кичик шаҳарчасига кўчиб ўтди. Тўрт ёшли Беннет сил касаллигидан азият чекар ва Ада ўғлини вақтинча болалар уйига жойлаштиришга мажбур бўлганди.

Аммо у ўғлига пул ишлаб, қайтиб келишга ваъда берди. Кейин у Врангел оролига кетаётган  экспедиция гуруҳи ҳақида эшитиб қолди.

Экспедиция канадалик қутб тадқиқотчиси, этнограф ва ёзувчи Вильялмур Стефанссон томонидан ташкил этилган эди. У экспедицияга тўрт нафар ёш, (энг кичиги 19, энг каттаси 28 ёш) тажрибасиз қутб тадқиқотчиларини ёллади: Аллан Кроуфорд, Милтон Галл, Фред Маурер ва Лорн Найт. 23 ёшли Ада  тахминан 150 сантиметр бўлган бўйи кичиккина экспедициядаги ягона аёл эди, албатта, бу ҳақда уни олдиндан огоҳлантиришмаган. Аксинча, унга гуруҳда Алясканинг маҳаллий вакиллари ҳам бўлиши айтилган, лекин улар иштирок этиш ҳақидаги фикрларини ўзгартиришган.

^{Фото: экспедиция архиви / Public domain. Ада  (ўртада) ва экспедиция аъзолари}

Аммо Ада ўғлининг олдига пул билан қайтиб келишни жуда хоҳлади, ахир  Стефанссон унга ойига 50 доллар маош ваъда қилганди – ўша пайтдаги яхшигина маош эди. Бундан ташқари, улар уни Врангел оролига қандайдир аҳоли яшайдиган ҳудудга сузиб боришлари, у ерда Эскимос оилалари орасида яшашларига ишонтиришди.  Шундай қилиб 1921 йил 9 сентябрда Ада тўртта нотаниш эркак ва Виктория исмли мушук билан «Кумуш тўлқин» кемасига чиқди.

16 сентябрь куни улар Врангел оролига етиб келишди. Стефанссон экспедицияни икки йил давом эттиришни режалаштирган эди.  Биринчи йил ҳеч нарсадан қийналишмади. Улар чодирларда яшади, ов қилишди, атрофни ўрганишди. Ада эркаклар учун овқат пишириб берди. «Бу кичкина орол», дейишди улар. «Аввалига қайтиш ҳақида ўйладим, лекин бу йигитларга нисбатан адолатсизлик бўлади, деб қарор қилдим», – деб ёзган Ада ўз кундалигида.

Ёз тугади, захиралар тақчил бўлиб қолди, муз туфайли уларга етиб кела олмаётган денгизчилар қайиғини кута бошладилар. Кузда икки йигит – Найт ва Кроуфорд ёрдам излаб Сибирга боришга қарор қилишди, лекин тезда қайтиб келишди – уларнинг бири Найт касал бўлиб қолди. Найтнинг ўрнига Кроуфорд билан Маурер ва Галл йўлга чиқишди. 28 февраль куни Ада уларни охирги марта кўрди – уларнинг тақдири ҳақида бошқа ҳеч нарса маълум эмас.

Найтнинг аҳволи кундан-кунга ёмонлашиб борарди. Бир тахминга кўра, у цинга, бошқасига кўра – нефрит билан касалланган. Ада унинг учун шифокор, ҳамшира, ҳамроҳ ва хизматчига айланди, деб ёзади журналистлар. У ўтин ҳам кесар, овчилик ҳам қиларди.

Олти ой давомида Ада касал Найтга қаради, лекин миннатдорчилик ўрнига фақат нолиш эшитди. Ада ўз кундаликларида: «У аёл киши учун касал эркакка ғамхўрлик қилиш, ўтин кесиш, ов қилиш қанчалик қийинлигини ўйламайди».

Найт 1923 йил 23 июнда вафот этди. Ада уни дафн этишга кучи йўқ эди. У Найтни ухлайдиган қопга яшириб, йиртқичлардан ҳимоя қилиш учун баррикада ясади. Ада чодирни ичкаридан мустаҳкамлади ва жиҳозлади, шунда у ерда захираларни сақлаши ва худди бошпанадагидек яшириниши мумкин эди.

^{Аданинг бошпанаси.}

У оқ айиқлардан қўрқиб, қуролни доим қўлида ушлаб юрарди. Ҳатто уйқусида ҳам йиртқичлар уни ғафлатда қолдира олмадилар.

Ада ўзининг кундаликларида бир вақтлар тюленларни овлаётганида она айиқ ва унинг боласи томонидан қандай таъқибга учраганини ёзган: «Мен чодиримдан тўрт юз метр нарида эдим. Ўгирилиб, чодиримга етгунимча тезроқ югурдим. Ўша пайтда ҳушимдан кетиб қолишимга сал қолди», – деб эслайди Ада.

Уч ой ичида у нафақат оқ айиқлардан яширинишни, балки оқ тулкиларга тузоқ қўйишни, қушларни отишни ва ҳатто суратга олишни ҳам ўрганди.

1923 йил 20 августда «Доналдсон» кемаси Врангел оролида тўхтади. Адани қутқариш учун келган денгизчилар унинг оролда қанчалик яхши жойлашиб олганидан ҳайратда қолишди. Улар ҳатто Адага яна бир йилни у ерда бемалол ўтказишини таклиф қилишди. Матбуот уни қаҳрамон, Робинзон Крузонинг аёл кўриниши деб атаган, аммо Ада ўзини ундай деб ҳисобламаган. У журналистларга шунчаки ўғлининг олдига қайтишни истаган она эканлигини айтади.

Ада экспедиция учун ваъда қилинганидан камроқ ҳақ олганига қарамай, у ўғлини болалар уйидан қайтариб олишга муваффақ бўлди.

^{Ада ва унинг ўғли Беннет.}

Тез орада у турмушга чиқди ва Билли Жонсон исмли яна бир ўғилни дунёга келтирди. Аммо у иккинчи турмуш ўртоғидан ҳам ажрашди – умрининг қолган қисмини қашшоқлик ва умидсизликда ўтказди.

Экспедиция ташкилотчиси Стефанссон эса тўрт кишининг ўлимига сабаб бўлган муваффақиятсиз корхонасидан фойда кўришга муваффақ бўлди.

Тез орада қутқарувчи Гаролд Нойс Аданинг ушбу воқеликдаги ролини қайта кўриб чиқишни таклиф қилди. Яъни Найтни қутқариш учун етарлича ҳаракат қилмаганликда айблади. Натижада, Ада матбуотда танқид қилинди. Гарчи  Найтнинг ота-онаси ҳам ҳақиқатни тан олишган ва уни ўғли учун қўлидан келганини қилган ҳақиқий қаҳрамон деб аташган бўлсада.

Иккинчи ўғли Билли Жонсон онасини «дунёдаги энг меҳрибон оналардан бири ва Арктикани ўрганиш тарихидаги энг буюк қаҳрамонлардан бири» сифатида эслайди. «У ҳар қандай қийинчиликка қарамай омон қолди. Ва у ўғли Беннеттга қайтиб, касалликни енгишга ёрдам бериш учун тирик қолган онадир», деди Билли Ада Блэкджек ҳақидаги китоб муаллифи Пегги Каравантесга.

Ада 85 ёшида Алясканинг Палмер шаҳрида вафот этди. Унинг ўғли қабрига ёдгорлик тахтасини ўрнатди ва шундай ёзиб қўйди: «Врангел ороли экспедиция қаҳрамони».