© NASA Earth Observatory / Lauren Dauphin / 2026 жылғы наурызда Landsat 9 спутнигі объективіндегі Ришат геологиялық құрылымы
Мавританияның солтүстігінде, Адрар үстірті аумағында табиғат пен тарих ұштасқан таңғажайып көріністер жайылып жатыр. Бұл шалғайдағы шөл бұрышы адамзат өркениетінің ең көне іздерін өз бойына сіңірген бірегей мекендердің бірі болып саналады.
Мұнда палеолит дәуіріне жататын тас құралдар, неолит дәуіріне тиесілі жартас суреттері, сондай-ақ ежелгі керуен жолдарында қызмет еткен орта ғасырлық керуен сарайларының қалдықтары табылған. Олар бұл аймақтың мыңдаған жылдар бойы адам өмірімен тығыз байланысты болғанын көрсетеді.
Ғарыштан қарағанда, бұл көрініс ең алдымен табиғаттың өзі жасағандай әсер қалдырады. Жел әсерінен пайда болған алып құм «теңіздері», әртүрлі түсті төбелер мен қара түсті шөл жабындары үстірттің бетін өзіндік ерекшелікпен безендіріп тұрады. Ал ежелгі су ағындары мұнда терең шатқалдар мен құрғап қалған өзен арналарының желісін құраған.
Алайда ең көзге түсетін геологиялық құбылыс – бұл үстірттің шығыс бөлігінде орналасқан алып сақиналы құрылым, яғни Ришат құрылымы болып табылады. Оның күрделі концентрлік пішіні алғаш рет 1930-жылдары француз географтарымен зертленіп, «Ришат түймешік тесігі» деп аталған.
Кейіннен Эд Уайт пен Джеймс МакДивитт сияқты астронавтар оны ғарыштан суретке түсіріп, бүкіл әлемнің назарын осы табиғи құбылысқа аударған. Содан кейін ол кең жұртшылық арасында «Шөл көзі» деген атпен танымал болды.
Шамамен 40 шақырымға жуық аумақты алып жатқан бұл құрылым алғашқыда метеорит құлауы нәтижесінде пайда болған үлкен кратер деп есептелген. Себебі үлкен ғарыш денелері Жер бетінде дәл осындай дөңгелек пішінді іздер қалдыруы мүмкін.
Алайда заманауи геологиялық зерттеулер бұл пікірді жоққа шығарып, Ришат құрылымының шын мәнінде жер астындағы магмалық процестер нәтижесінде пайда болған күшті бұзылған күмбез екенін анықтаған. Уақыт өте келе әртүрлі қабаттағы тау жыныстары әртүрлі жылдамдықпен бұзылып, сақиналы құрылымдарды қалыптастырған.
Құрылымның сарғыш және сұр түстері жер асты және жер үсті жыныстары арасындағы айырмашылықты айқын көрсетеді. Бұл тек геологиялық процестерді ғана емес, сонымен қатар табиғаттың миллиондаған жылдардағы өзгерістерін де бейнелейді.
Қысқаша айтқанда, Ришат құрылымы – бұл тек геологиялық құбылыс қана емес, сонымен қатар Жер тарихының «ашық оқулығы» болып табылады. Ол адамды да өткенге, да табиғаттың теңдессіз күшіне тағы бір рет таңданыспен қарауға итермелейді.
“Zamin”-ді Telegram-нан оқыңыз!
