Әлем жаһандық мазасыздық кезеңіне кірді. Израиль мен АҚШ-тың Иранға қарсы жүзеге асырған соққылары және Ауғанстан мен Пәкістан арасындағы қарулы қақтығыстар Орталық Азия айналасында қауіпті геосаяси көріністі қалыптастыруда. Маңызды жайт: қақтығыстың бір орталығы — Иран — бізден мыңдаған километр алыс болғанымен, екінші ошақ — Ауғанстан — тікелей оңтүстік шекараларымызға жақын орналасқан. Сондықтан бұл соғыстардың салдары Өзбекстан үшін теориялық емес, керісінше практикалық маңызға ие.
Экономикалық қысым: қымбат мұнай және инфляция тәуекелдері
Израиль мен Иран арасындағы қақтығыс, ең алдымен, әлемдік энергетика нарығына әсер етеді. Иран және Парсы шығанағы өңірі жаһандық мұнай жеткізілімінде маңызды орын алады. Ондағы кез келген шиеленіс әлемдік нарықта бағалардың көтерілуіне әкеледі және бұл Өзбекстан экономикасы үшін тізбекті әсер туындатуы мүмкін.
Мұнай мен газ бағасының қымбаттауы импортталатын жанар-жағармай және майлау материалдарының бағасының өсуіне себеп болады. Бұл төмендегі салаларға әсер етеді:
-Ауыл шаруашылығы: дизель отынының бағасы көтерілсе, егіс пен орақ-жинау шығындары өседі, нәтижесінде азық-түлік өнімдері қымбаттайды.
-Өнеркәсіп: энергетикалық ресурстарды пайдаланатын кәсіпорындар өндірістік шығындарды өнім бағасына қосады.
-Логистика: тасымал шығындарының өсуі жалпы нарық бағаларының көтерілуіне әкеледі. Соның салдарынан сыртқы қақтығыстардың әсері қарапайым азаматтардың күнделікті шығындарында көрініс табады.
Жаһандық мазасыздық жағдайында инвесторлар қауіпсіз активтерге, атап айтқанда АҚШ долларына бағытталуы мүмкін. Бұл ұлттық валюталарға қысымды күшейтеді. Сомның құнсыздануы импорттық тауарлардың — дәрі-дәрмек, техника және жабдықтардың — бағасының өсуіне себеп болып, инфляцияны одан әрі жеделдетуі ықтимал.
Көлік және транзит перспективалары қауіп астында
Соңғы жылдары Өзбекстан оңтүстік порттар арқылы мұхитқа шығу стратегиясын белсенді ілгерілетіп келген еді. Алайда қазіргі геосаяси жағдай бұл жоспарларды күрделендіруде.
Чабахар порты және транс-ауған теміржолы
Иранның Чабахар порты Өзбекстан үшін әлемдік мұхитқа шығудың маңызды бағыты ретінде бағаланған. Бірақ әскери әрекеттер қаупі және қауіпсіздік мәселелері бұл жобаның практикалық перспективаларын белгісіз жағдайға әкелуде.
«Термез — Мазари-Шариф — Кабул — Пешавар» теміржолы стратегиялық маңызы бар бастама ретінде қарастырылған еді. Алайда Ауғанстандағы тұрақсыздық:
-қаржылық тәуекелдерді арттырады,
-халықаралық инвесторлардың сенімін төмендетеді,
-құрылыс және қауіпсіздік мәселелерін күшейтеді.
Нәтижесінде Оңтүстік Азия порттарына шығу жоспарлары іс жүзінде баяулауы мүмкін.
Қауіпсіздік және гуманитарлық шақырулар
Егер Иран айналасындағы шиеленіс экономикалық тәуекелдерді күшейтсе, Ауғанстан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс тікелей өңірлік қауіпсіздікке әсер етеді.
-Шекара қауіпсіздігін қамтамасыз ету шығындары артуы мүмкін.
-Радикал топтардың белсенділену қаупі күшейеді.
-Әскери әрекеттер жаңа гуманитарлық мәселелерді, соның ішінде босқындар ағынын туындатуы ықтимал.
Бұл мемлекеттік бюджетке және әлеуметтік инфрақұрылымға қосымша жүк түсіруі мүмкін.
Орталық Азия екі ірі геосаяси ошақтың арасында қалып отыр: бір жағында энергетика нарықтарына және жаһандық саудаға әсер ететін Таяу Шығыс дағдарысы, екінші жағында оңтүстік шекара маңындағы тұрақсыздық.
Мұндай жағдайда Өзбекстан үшін басым міндеттер төмендегідей болып қала береді:
-сауда жолдарын әртараптандыру;
-экономикалық тұрақтылықты нығайту;
-теңгерімді және бейтарап сыртқы саясат жүргізу;
-қауіпсіздік шараларын күшейту.
“Zamin”-ді Telegram-нан оқыңыз!
