Көп жылдар бойы жалғасып келе жатқан геосаяси шиеленіс пен қарулы қақтығыстардан кейін, ақыры Таяу Шығыс жерінде ұзақ күткен бейбітшілік самалы есе бастады. Бірнеше аптадан бері Иран мен АҚШ басшылығы арасындағы халықаралық делдалдар соғыс қимылдарын толықтай тоқтатуы мүмкін алғашқы бейбіт келісімді мұқият әзірлеу үстінде.
Осы уақытқа дейін тараптардың бір-бірін уақыт созуда және шарттарды бұрыс түсіндіруде айыптауы салдарынан талпыныстар бірнеше рет сәтсіздікке ұшырағанымен, қазір жағдай оң жаққа өзгерді. Дипломаттардың айтуынша, дау-дамайдың созылуы екі тарапты да қажытып, қақтығыстардың көбеюіне себеп болған еді. Алайда қазір Ақ үй мен Тегеранның келісімін алуға өте жақын тұрған жаңа өзара түсіністік меморандумының жобасы қызу талқылануда.
Әлемге әйгілі «Нью-Йорк Таймс» (The New York Times) басылымы осы тарихи құжаттың біз асыға күткен, аймаққа тұрақтылық әкелетін ең маңызды және жағымды тұстарын жариялады.
Қарулар үнсіз қалады: 60 күндік үміт сыйлаған бітім
Талқыланып жатқан меморандум жобасы Вашингтон мен Тегеран арасындағы өзара шабуыл жасамау туралы пакт шарттарын қатаң белгілейді. Ең қуаныштысы, бұл келісім кең ауқымды аймақтық сипатқа ие және Ливан аумағындағы қанды шайқастарды тоқтатуды да қамтиды. Белгілі болғандай, ол жерде ресми түрде атысты тоқтату режимі жарияланғанымен, Израиль мен «Хезболла» күштері бітімді үнемі бұзып келген еді.
Дереккөздердің хабарлауынша, бұл бастапқы келісім алғашқыда 60 күндік мерзімге әскери қимылдарды толықтай тоқтатуды көздейді. Осы екі айлық мерзім тараптарға ешқандай қысымсыз, бейбіт ортада үлкен бейбіт келісім үстінде жұмыс істеуге мүмкіндік береді және бұл мерзімді тағы ұзарту мүмкіндігі сақталады. Бұл келіссөздер Пәкістан мен Катар мемлекеттерінің белсенді делдалдығымен жүргізілуде.
Хормуз бұғазы сауда кемелері үшін қайта ашылады
Ақпан айында басталған әскери қақтығыстардан кейін Иран тарапы әлемдік экономиканың басты тамыры саналатын Хормуз бұғазын жауып тастаған еді. Бұған жауап ретінде АҚШ теңіз армиясы Шығанақтағы энергетикалық нысандарға блокада енгізді. Естеріңізге сала кетейік, соғысқа дейін әлемдегі жалпы мұнай мен газ өнімдерінің шамамен бестен бір бөлігі дәл осы бұғаз арқылы тасымалданған.
Жаңа бейбітшілік жоспарына сәйкес, бұл стратегиялық су жолы жедел түрде халықаралық кемелер үшін қайта ашылады. АҚШ өз теңіз блокадасын Иранның бұғазды миналардан тазарту процесіне қарай кезең-кезеңімен жеңілдетеді. Тегеран теңіз қатынасын 30 күн ішінде соғысқа дейінгі қауіпсіз деңгейге қайтаруға келісті. Президент Дональд Трамп бұл халықаралық су жолы түптеп келгенде ешқандай баж және қосымша төлемдерсіз барлығы үшін ашық қалуы керектігін қатаң атап өтті.
Иран экономикасы үшін 300 миллиард долларлық инвестициялық қор
Құжаттағы ең таңғаларлық және халықаралық қауымдастық үшін күтпеген жағымды жаңалық — Иран үшін арнайы халықаралық инвестициялық қордың құрылуы. Иран ресмилері мен дипломаттар бұл жобаны шамамен 300 миллиард доллар құнындағы ірі «қайта қалпына келтіру бағдарламасы» деп атауда. Тегеран бұған дейін бомбалаулар нәтижесінде келтірілген шығындарды өтеуді талап еткен еді.
Құрылыс саласындағы ынтымақтастық: Бұл өзіндік идеяны Трамптың Таяу Шығыс бойынша арнайы өкілі Стив Уиткофф пен күйеу баласы Джаред Кушнер қолдап отыр. Тәжірибелі инвесторлар саналатын бұл тұлғалар бейбітшілік орнаған соң, Тегеранда ірі жылжымайтын мүлік жобаларын жүзеге асыруды жоспарлауда. Бұдан бөлек, АҚШ-тың ең ірі мұнай және энергетика корпорациялары Иран нарығына тікелей инвестиция салуы күтілуде.
Ядролық мәселелер бейбіт жолмен шешіледі
Келісімнің екінші кезеңінде Иранның жоғары деңгейде байытылған шамамен 450 кг уран қорын және төменірек деңгейдегі тағы 10 тонна ядролық материалын халықаралық инспекторлардың бақылауымен сұйылту немесе үшінші қауіпсіз мемлекетке жөнелту мәселесі талқыланады.
Келісім кезеңіндегі міндеттемелер | |
Иран тарапы | Вашингтонның санкцияларды күшейтпеу уәдесінің есесіне өз ядролық бағдарламасын толықтай тоқтатып тұрады. |
АҚШ тарапы | Оң нәтижелерге қарай, Иранға қарсы жылдар бойы қолданылып келген экономикалық санкцияларды кезең-кезеңімен жояды. |
Мұздатылған миллиардтаған қаражат босатылады
Жаңа меморандум аясында Иранның шетелдік банктерде мұздатылған шамамен 24 миллиард долларлық қаражаты кезең-кезеңімен босатылуы күтілуде. Президент Дональд Трамп АҚШ Иранға тікелей қолма-қол ақша беріп жатқандай әсер қалдырмау үшін бұл қаражатты үшінші мемлекеттер, атап айтқанда, Катар қаржы жүйелері арқылы кезең-кезеңімен шешіп беру жоспарын алға тартты.
Осы тарихи меморандум Дональд Трамп тарапынан түпкілікті бекітілген соң, Таяу Шығыс аймағында ұзақ жылдық соғыстарды тоқтататын жаңа бейбітшілік дәуірі басталады. Халықаралық майдандағы ең маңызды және бейбітшіл жаңалықтарды бізбен бірге бақылап отырыңыздар, құрметті оқырмандар! Парақшамыздан алыстамаңыздар!
“Zamin”-ді Telegram-нан оқыңыз!
