Dunyo global notinchlik bosqichiga kirdi. Isroil va AQSHning Eronga qarshi amalga oshirgan zarbalari va Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi qurolli to‘qnashuvlar Markaziy Osiyo atrofida xavfli geosiyosiy manzarani shakllantirmoqda. Muhim jihat shundaki, ixtilofning bir markazi — Eron — bizdan minglab kilometr uzoqda bo‘lsa-da, ikkinchi o‘choq — Afg‘oniston — bevosita janubiy chegaralarimiz yaqinida joylashgan. Shu bois bu urushlar oqibati O‘zbekiston uchun nazariy emas, balki amaliy ahamiyat kasb etadi.
1. Iqtisodiy bosim: qimmat neft va inflyatsiya xatarlari
Isroil va Eron o‘rtasidagi ziddiyat, avvalo, jahon energetika bozoriga ta’sir ko‘rsatadi. Eron va Fors ko‘rfazi hududi global neft ta’minotida muhim o‘rin tutadi. U yerdagi har qanday keskinlik jahon bozorida narxlar ko‘tarilishiga olib keladi va bu O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun zanjirli ta’sirni keltirib chiqarishi mumkin.
Neft va gaz narxining qimmatlashi import qilinadigan yoqilg‘i-moylash materiallari narxi o‘sishiga sabab bo‘ladi. Bu esa quyidagi sohalarga ta’sir qiladi:
-Qishloq xo‘jaligi: dizel yoqilg‘isi narxi ko‘tarilsa, ekish va yig‘im-terim xarajatlari ortib, natijada oziq-ovqat mahsulotlari qimmatlashadi.
-Sanoat: energiya resurslaridan foydalanuvchi korxonalar ishlab chiqarish xarajatlarini mahsulot qiymatiga qo‘shib yuboradi.
-Logistika: tashish sarflari o‘sishi umumiy bozor narxlarining ko‘tarilishiga olib keladi. Oqibatda tashqi mojarolar ta’siri oddiy fuqarolarning kundalik chiqimlarida aks etadi.
Global notinchlik sharoitida investorlar xavfsiz aktivlarga, xususan, AQSH dollariga yo‘nalishi mumkin. Bu esa milliy valyutalarga bosimni kuchaytiradi. So‘mning qadrsizlanishi import mahsulotlari — dori-darmon, texnika va uskunalar — narxining oshishiga sabab bo‘lib, inflyatsiyani yanada tezlashtirishi ehtimol.
2. Transport va tranzit istiqbollari xavf ostida
So‘nggi yillarda O‘zbekiston janubiy portlar orqali okeanga chiqish strategiyasini faol ilgari surib kelayotgan edi. Biroq hozirgi geosiyosiy vaziyat bu rejalarni murakkablashtirmoqda.
Chobahor porti va transafg‘on temir yo‘li
Eronning Chobahor porti O‘zbekiston uchun jahon okeaniga chiqishning muhim yo‘nalishi sifatida baholangan. Ammo harbiy harakatlar tahdidi va xavfsizlik masalalari mazkur loyihaning amaliy istiqbollarini noaniq holatga olib kelmoqda.
«Termiz — Mozori Sharif — Kobul — Peshavar» temir yo‘li strategik ahamiyatga ega tashabbus sifatida ko‘rilgan edi. Biroq Afg‘onistondagi beqarorlik:
-moliyaviy risklarni oshiradi,
-xalqaro investorlar ishonchini pasaytiradi,
-qurilish va xavfsizlik muammolarini kuchaytiradi.
Natijada Janubiy Osiyo portlariga chiqish rejalari amalda sekinlashishi mumkin.
3. Xavfsizlik va gumanitar chaqiriqlar
Agar Eron atrofidagi keskinlik iqtisodiy xatarlarni kuchaytirsa, Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi mojaro bevosita mintaqaviy xavfsizlikka ta’sir ko‘rsatadi.
-Chegara xavfsizligini ta’minlash xarajatlari ortishi mumkin.
-Radikal guruhlar faollashuvi xavfi kuchayadi.
-Harbiy harakatlar yangi gumanitar muammolarni, jumladan qochqinlar oqimini keltirib chiqarishi ehtimoldan xoli emas.
Bu esa davlat budjeti va ijtimoiy infratuzilmaga qo‘shimcha yuk yuklashi mumkin.
Markaziy Osiyo ikki yirik geosiyosiy o‘choq orasida qolmoqda: bir tomonda — energetik bozorlar va global savdoga ta’sir ko‘rsatuvchi Yaqin Sharq inqirozi, ikkinchi tomonda — janubiy chegara yaqinidagi beqarorlik.
Bunday sharoitda O‘zbekiston uchun ustuvor vazifalar quyidagilar bo‘lib qoladi:
-savdo yo‘llarini diversifikatsiya qilish;
-iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash;
-muvozanatli va neytral tashqi siyosat yuritish;
-xavfsizlik choralarini kuchaytirish.
