Einstein Probe kosmik portlash sirini ochdi

Xalqaro astrofiziklar guruhi Einstein Probe missiyasi doirasida 2025-yil 16-aprelda qayd etilgan noyob EP250416a gamma-nurlanish chaqnashini o‘rganib chiqdi. Taxminan 6,4 milliard parsek masofadagi galaktikada yuz bergan ulkan yulduz kollapsi natijasida yuzaga kelgan bu hodisa «qorong‘u gamma-chaqnashi» deb tasniflandi. U rentgen va gamma diapazonlarida kuchli energiya chiqargan bo‘lsa-da, optik teleskoplar uchun deyarli ko‘rinmas bo‘lib qoldi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, galaktikadagi o‘ta yuqori chang konsentratsiyasi ko‘rinadigan yorug‘likni yuzlab marta susaytirib, koinotdagi eng zich «tutun pardalaridan» birini hosil qilgan. Tadqiqotda A. F. Ioffe nomidagi Fizika-texnika instituti mutaxassislari ham ishtirok etib, aniq gamma-spektroskopiya yordamida portlash tabiatini tasdiqlashdi. Einstein Probe va Chilidagi Gemini South teleskopi yordamida olimlar «jet sinishi» deb ataluvchi kamyob hodisani kuzatishga muvaffaq bo‘lishdi.

O‘n yettinchi kunga kelib aniqlangan bu effekt portlash geometriyasini hisoblash imkonini berdi. Ma’lum bo‘lishicha, EP250416a odatdagidan farqli o‘laroq, 10 darajadan ortiq kenglikdagi nurlanish konusiga ega bo‘lgan. Bu portlashning kinetik energiyasi dastlab taxmin qilinganidan ancha yuqori ekanligini anglatadi.

Monte-Karlo algoritmlari yordamida o‘tkazilgan modellashtirish portlashning «markaziy dvigateli» — yangi tug‘ilgan qora tuynuk yoki magnetar — kollapsdan keyin yana 8 soat davomida zarba to‘lqinini energiya bilan ta’minlab turganini ko‘rsatdi. Ushbu kashfiyot yulduzlar evolyutsiyasini tushunishda muhim qadam bo‘lib, Einstein Probe missiyasining chang bulutlari ortidagi yashirin kosmik hodisalarni o‘rganishdagi samaradorligini isbotladi.