Laboratoriya sharoitida yulduzlar energiyasi: fiziklar yangi rekord o‘rnatdi

Xalqaro tadqiqotchilar guruhi Germaniyaning GSI/FAIR majmuasida astrofizika sohasida muhim yutuqqa erishdi. Olimlar CRYRING@ESR to‘plovchi halqasi yordamida zarrachalar to‘qnashuv energiyasini 403 kiloelektronvoltgacha (keV) tushirishga muvaffaq bo‘ldi. Bu yadroviy reaksiyalar uchun jahon rekordi hisoblanib, u bevosita qizg‘in yulduzlar ichidagi sharoitlarga mos keladi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Yulduzli sintezni laboratoriyada modellashtirishdagi asosiy qiyinchilik past tezlikda atom yadrolarining o‘zaro ta’sir ehtimoli juda kamayib ketishidir. Oddiy tezlatgichlarda bunday energiyada zarrachalar tezda tarqalib ketadi. Biroq, CRYRING qurilmasi ionlar dastasini ushlab turish va sovutish imkonini beradi. Edinburg universiteti olimi Jordan Marsh ta’kidlashicha, tajriba muvaffaqiyati o‘ta yuqori vakuum va elektron sovutish tizimlarining aniq ishlashiga bog‘liq bo‘lgan.

Tajriba davomida azot ionlari dastasini kriogen vodorod gazi nishoni bilan to‘qnashtirishdi. Reaksiya mahsulotlarini qayd etish uchun CARME yuqori aniqlikdagi detektor tizimi ishlatildi. Olingan ma’lumotlar nazariy bashoratlarni to‘liq tasdiqladi, bu esa koinotdagi kimyoviy elementlarning shakllanish jarayonini o‘rganishga yo‘l ochadi.

Ushbu yutuq nafaqat yulduzlar evolyutsiyasini, balki Katta portlashdan keyingi dastlabki daqiqalarda yengil elementlarning paydo bo‘lish jarayonini ham tushunishga yordam beradi. 2026-yil oxirigacha rejalashtirilgan yangi tajribalar CRYRING qurilmasini atom darajasidagi «kosmik arxeologiya» uchun eng aniq maydonchalardan biriga aylantiradi.