Фото: AP
Аятулла Әли Хаминаидің өлімінен кейін Иран төңірегіндегі геосаяси тізбек одан әрі шиеленісе түсті. Ресей, Қытай және Солтүстік Корея бұл оқиғаға дерлік бір уақытта жауап беріп, АҚШ пен Израильдің әрекеттерін қатаң сынға алды. Бұл мәлімдемелер Таяу Шығыстағы дағдарыстың енді тек аймақтық емес, ірі мемлекеттердің қатысуымен жаһандық саяси текетіреске айналып бара жатқанын көрсетеді.
Кремльдің хабарлауынша, Ресей президенті Владимир Путин Хаминаидің қайтыс болуына байланысты Иран тарапына көңіл айтты. Ол бұл оқиғаны "адамгершілік нормалары мен халықаралық құқықтың өрескел бұзылуы" деп атады. Reuters мәліметінше, Путин Хаминаидің өлтірілуін "ұсқынсыз" және өте ауыр қылмыс деп бағалаған, бірақ әзірге Мәскеу тарапынан қайғыдан басқа үлкен практикалық қадам көрінбейді.
Бұл мәлімдеме Ресей-Иран қарым-қатынастарының аясында одан да маңызды болып көрінеді. Өйткені соңғы жылдары Мәскеу Украинадағы соғыста Иранды, әсіресе дрондар технологиясын пайдаланып жатқаны туралы көптеген халықаралық хабарлар шықты. Ал Путин бір жыл бұрын Тегеранды стратегиялық серіктес ретінде сипаттаған болатын. Алайда 2025 жылдың июнь айында Израиль Иранға шабуыл жасағанда Кремль әскери араласудан бас тартып, негізінен саяси айыптаумен шектелгенін Reuters еске салады.
Қытай да өте қатаң және нақты ұстанымды білдірді. Бейжіңнің ресми сыртқы саяси мәлімдемесінде Хаминаидің өлтірілуі Иранның егемендігі мен қауіпсіздігінің ауыр бұзылуы, БҰҰ Жарғысының мақсаттары мен принциптерінің бұзылуы ретінде бағаланды. Қытай бұл оқиғаны "қатаң айыптайтынын" білдіріп, әскери іс-қимылдарды дереу тоқтатуға, жағдайды одан әрі шиеленістірмеуге және Таяу Шығыста және бүкіл әлемде бейбітшілікті сақтауға шақырды. Бұл формулировка Қытай Сыртқы істер министрлігінің ресми мәлімдемесінде де дәл осы мазмұнда берілген.
Қытайдың бұл шығуы кездейсоқ емес. Өйткені Бейжің Ресейдің маңызды экономикалық тіректерінің бірі ғана емес, сонымен қатар Батыс санкцияларына ұшыраған Иран мұнайының ірі сатып алушысы болып табылады. Сондықтан Иран төңірегіндегі кез келген үлкен эскалация Қытай үшін энергетикалық қауіпсіздік тұрғысынан да, сыртқы саяси тепе-теңдік тұрғысынан да өте сезімтал мәселе болып табылады. Reuters мұны ерекше атап өтті.
Солтүстік Корея әлдеқайда қатаң және идеологиялық сипаттағы мәлімдеме жасады. Reuters агенттігінің жазуынша, Пхеньян АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы әрекеттерін "заңсыз агрессия" деп атады. КХДР СІМ өкілі АҚШ-тың әрекетін "гегемон және гангстерлік" стиль ретінде сипаттап, бұл тәжірибені ашық айыптады. Бұл мәлімдеме КХДР-дың мемлекеттік БАҚ-тары арқылы да таратылды.
Солтүстік Кореяның бұл қарым-қатынасы да саяси тұрғыдан қисынды көрінеді. Өйткені Пхеньян мен Тегеран ұзақ жылдар бойы АҚШ-қа қарсы қатаң қарама-қайшылық лагерінде аталады. Мәтінде келтірілгендей, аятулла Хаминаидің соңғы шетелдік ресми сапары 1989 жылы Солтүстік Кореяға жасалғаны туралы тарихи мәліметтер бар. Бұл екі ел арасындағы қарым-қатынастың символикалық аясында да бұл мәлімдемені маңызды етеді. Бұл тарихи мәлімдеме интернетте кеңінен айтылады, бірақ бүгінгі жедел саяси мәлімдеменің негізгі салмағы қазіргі геосаяси ұстанымға сәйкес келеді.
Қысқасы, Хаминайдың өлімінен кейін Мәскеу, Бейжің және Пхеньян бір нүктеде дерлік ортақ мәлімдеме жасады: үш тарап та АҚШ пен Израильдің әрекеттерін айыптады, халықаралық құқық пен егемендік мәселесін алға тартты. Бұл Иран төңірегіндегі дағдарыс енді тек әскери емес, үлкен державалардың риторикасы мен жаһандық блоктар арасындағы жаңа қысым алаңына айналғанын білдіреді.
“Zamin”-ді Telegram-нан оқыңыз!
