Фото: AP
Оятуллоҳ Али Хоминаийнинг вафоти ортидан Эрон атрофидаги геосиёсий занжир янада кескинлашди. Россия, Хитой ва Шимолий Корея бу воқеага деярли бир вақтнинг ўзида муносабат билдириб, АҚШ ва Исроилнинг ҳаракатларини қаттиқ танқид қилди. Бу баёнотлар Яқин Шарқдаги инқироз энди фақат минтақавий эмас, балки катта давлатлар иштирокидаги глобал сиёсий қарама-қаршиликка айланиб бораётганини кўрсатмоқда.
Кремль хабарига кўра, Россия президенти Владимир Путин Хоминаийнинг ўлими муносабати билан Эрон томонига таъзия билдирган. У бу воқеани “инсоний ахлоқ меъёрлари ва халқаро ҳуқуқнинг қўпол бузилиши” деб атаган. Reuters маълумотида Путин Хоминаийнинг ўлдирилишини “хунук” ва жуда оғир жиноят сифатида баҳолагани, аммо ҳозирча Москва томонидан таъзиядан ташқари катта амалий қадам кўринмаётгани қайд этилган.
Бу баёнот Россия–Эрон муносабатлари фонида янада аҳамиятли туюлади. Чунки сўнгги йилларда Москва Украинадаги урушда Эрондан, айниқса дрон технологиялари бўйича фойдаланиб келаётгани ҳақида кўплаб халқаро хабарлар чиққан. Путин эса бир йил муқаддам Теҳронни стратегик шерик сифатида таърифлаган эди. Бироқ 2025 йил июнида Исроил Эронга ҳужум қилганида Кремль ҳарбий аралашувдан тийилиб, асосан сиёсий қоралов билан чеклангани ҳақида Reuters эсга солади.
Хитой ҳам ўта кескин ва аниқ позиция билдирди. Пекиннинг расмий ташқи сиёсий баёнотида Хоминаийнинг ўлдирилиши Эрон суверенитети ва хавфсизлигининг оғир бузилиши, БМТ Низоми мақсад ва тамойилларининг поймол қилиниши сифатида баҳоланди. Хитой бу ҳодисани “қатъиян қоралашини” билдириб, ҳарбий амалиётларни зудлик билан тўхтатишга, вазиятни янада кескинлаштирмасликка ва Яқин Шарқ ҳамда бутун дунёда тинчликни сақлашга чақирди. Бу формулировка Хитой ТИВнинг расмий баёнотида ҳам айнан шу мазмунда берилган.
Хитойнинг бу чиқиши тасодифий эмас. Чунки Пекин нафақат Россиянинг муҳим иқтисодий таянчларидан бири, балки Ғарб санкциялари остидаги Эрон нефтининг ҳам йирик харидори ҳисобланади. Шу боис, Эрон атрофидаги ҳар қандай катта эскалация Хитой учун ҳам энергия хавфсизлиги, ҳам ташқи сиёсий мувозанат нуқтаи назаридан жуда сезгир масала ҳисобланади. Reuters буни алоҳида урғулаган.
Шимолий Корея эса анча қаттиқ ва идеологик руҳдаги баёнот билан чиқди. Reuters’нинг ёзишича, Пхеньян АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши ҳаракатларини “ноқонуний агрессия” деб атади. КХДР ТИВ вакили АҚШнинг ҳаракатини “гегемон ва гангстерона” услуб сифатида таърифлаб, бу амалиётни очиқдан-очиқ қоралади. Бу баёнот КХДРнинг давлат ОАВлари орқали ҳам тарқатилган.
Шимолий Кореянинг бу муносабати ҳам сиёсий жиҳатдан мантиқий кўринади. Чунки Пхеньян ва Теҳрон узоқ йиллардан бери АҚШга қарши қаттиқ зиддиятли лагерда тилга олинади. Матнда келтирилганидек, оятуллоҳ Хоминаийнинг охирги хорижий расмий ташрифи айнан 1989 йилда Шимолий Кореяга амалга оширилгани ҳақида тарихий маълумотлар бор. Бу эса икки давлат ўртасидаги алоқаларнинг символик фонида ҳам бу баёнотни аҳамиятли қилади. Бу тарихий даъво интернетда кенг келтирилади, аммо бугунги тезкор сиёсий баёнотнинг асосий юки ҳозирги геосиёсий позицияга тўғри келади.
Қисқаси, Хоминаийнинг ўлими ортидан Москва, Пекин ва Пхеньян бир нуқтада деярли муштарак чиқиш қилди: учала томон ҳам АҚШ ва Исроил ҳаракатларини қоралади, халқаро ҳуқуқ ва суверенитет масаласини олдинга сурди. Бу эса Эрон атрофидаги инқироз энди фақат ҳарбий эмас, балки катта давлатлар риторикаси ва глобал блоклар ўртасидаги янги босим майдонига айланганини англатади.
“Zamin”ни Telegram'да ўқинг!
