Foto: AP
Oyatulloh Ali Xominaiyning vafoti ortidan Eron atrofidagi geosiyosiy zanjir yanada keskinlashdi. Rossiya, Xitoy va Shimoliy Koreya bu voqeaga deyarli bir vaqtning o‘zida munosabat bildirib, AQSH va Isroilning harakatlarini qattiq tanqid qildi. Bu bayonotlar Yaqin Sharqdagi inqiroz endi faqat mintaqaviy emas, balki katta davlatlar ishtirokidagi global siyosiy qarama-qarshilikka aylanib borayotganini ko‘rsatmoqda.
Kreml xabariga ko‘ra, Rossiya prezidenti Vladimir Putin Xominaiyning o‘limi munosabati bilan Eron tomoniga ta’ziya bildirgan. U bu voqeani “insoniy axloq me’yorlari va xalqaro huquqning qo‘pol buzilishi” deb atagan. Reuters ma’lumotida Putin Xominaiyning o‘ldirilishini “xunuk” va juda og‘ir jinoyat sifatida baholagani, ammo hozircha Moskva tomonidan ta’ziyadan tashqari katta amaliy qadam ko‘rinmayotgani qayd etilgan.
Bu bayonot Rossiya–Eron munosabatlari fonida yanada ahamiyatli tuyuladi. Chunki so‘nggi yillarda Moskva Ukrainadagi urushda Erondan, ayniqsa dron texnologiyalari bo‘yicha foydalanib kelayotgani haqida ko‘plab xalqaro xabarlar chiqqan. Putin esa bir yil muqaddam Tehronni strategik sherik sifatida ta’riflagan edi. Biroq 2025 yil iyunida Isroil Eronga hujum qilganida Kreml harbiy aralashuvdan tiyilib, asosan siyosiy qoralov bilan cheklangani haqida Reuters esga soladi.
Xitoy ham o‘ta keskin va aniq pozitsiya bildirdi. Pekinning rasmiy tashqi siyosiy bayonotida Xominaiyning o‘ldirilishi Eron suvereniteti va xavfsizligining og‘ir buzilishi, BMT Nizomi maqsad va tamoyillarining poymol qilinishi sifatida baholandi. Xitoy bu hodisani “qat’iyan qoralashini” bildirib, harbiy amaliyotlarni zudlik bilan to‘xtatishga, vaziyatni yanada keskinlashtirmaslikka va Yaqin Sharq hamda butun dunyoda tinchlikni saqlashga chaqirdi. Bu formulirovka Xitoy TIVning rasmiy bayonotida ham aynan shu mazmunda berilgan.
Xitoyning bu chiqishi tasodifiy emas. Chunki Pekin nafaqat Rossiyaning muhim iqtisodiy tayanchlaridan biri, balki G‘arb sanksiyalari ostidagi Eron neftining ham yirik xaridori hisoblanadi. Shu bois, Eron atrofidagi har qanday katta eskalatsiya Xitoy uchun ham energiya xavfsizligi, ham tashqi siyosiy muvozanat nuqtayi nazaridan juda sezgir masala hisoblanadi. Reuters buni alohida urg‘ulagan.
Shimoliy Koreya esa ancha qattiq va ideologik ruhdagi bayonot bilan chiqdi. Reuters’ning yozishicha, Pxenyan AQSH va Isroilning Eronga qarshi harakatlarini “noqonuniy agressiya” deb atadi. KXDR TIV vakili AQSHning harakatini “gegemon va gangsterona” uslub sifatida ta’riflab, bu amaliyotni ochiqdan ochiq qoraladi. Bu bayonot KXDRning davlat OAVlari orqali ham tarqatilgan.
Shimoliy Koreyaning bu munosabati ham siyosiy jihatdan mantiqiy ko‘rinadi. Chunki Pxenyan va Tehron uzoq yillardan beri AQSHga qarshi qattiq ziddiyatli lagerda tilga olinadi. Matnda keltirilganidek, oyatulloh Xominaiyning oxirgi xorijiy rasmiy tashrifi aynan 1989 yilda Shimoliy Koreyaga amalga oshirilgani haqida tarixiy ma’lumotlar bor. Bu esa ikki davlat o‘rtasidagi aloqalarning simvolik fonida ham bu bayonotni ahamiyatli qiladi. Bu tarixiĭ da’vo internetda keng keltiriladi, ammo bugungi tezkor siyosiy bayonotning asosiy yuki hozirgi geosiyosiy pozitsiyaga to‘g‘ri keladi.
Qisqasi, Xominaiyning o‘limi ortidan Moskva, Pekin va Pxenyan bir nuqtada deyarli mushtarak chiqish qildi: uchala tomon ham AQSH va Isroil harakatlarini qoraladi, xalqaro huquq va suverenitet masalasini oldinga surdi. Bu esa Eron atrofidagi inqiroz endi faqat harbiy emas, balki katta davlatlar ritorikasi va global bloklar o‘rtasidagi yangi bosim maydoniga aylanganini anglatadi.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
