Qimmat tahlillardan voz kechish mumkinmi? G‘arbiy Sibir konlari bo‘yicha muhim kashfiyot

Rossiyadagi Gubkin nomidagi neft va gaz universiteti tadqiqotchilari tabiiy gaz konlarini baholash va o‘rganish xarajatlarini sezilarli darajada qisqartirishga imkon beruvchi yangi ilmiy yondashuvni ishlab chiqdi.

Mualliflarning hisob-kitoblariga ko‘ra, «tornado» deb nomlangan matematik tahlil usulini qo‘llash hisobiga bitta konning o‘zida yiliga 30 milliondan 300 million rublgacha mablag‘ni tejab qolish mumkin. Ilmiy ish natijalari ixtisoslashgan «Geologiya, geofizika i razrabotka neftyanix i gazovix mestorojdeniy» jurnalida chop etildi.

Nima uchun konlarni baholash haddan tashqari qimmatga tushadi?

Gaz konlaridan qancha hajmda xomashyo qazib olish mumkinligini oldindan prognoz qilish uchun muhandislar murakkab raqamli kompyuter modellaridan foydalanadi:

• Yuzlab murakkab ko‘rsatkichlar: Bunday modellarni ishlatish uchun yer osti tog‘ jinslarining g‘ovakligi, o‘tkazuvchanligi, qatlamdagi bosim hamda suvning fizik-kimyoviy xususiyatlari kabi juda ko‘p parametrlar kerak bo‘ladi;

• Qimmat laboratoriya tadqiqotlari: Mazkur ma’lumotlarni to‘plash yangi quduqlarni burg‘ilash, tog‘ jinslari kern namunalarini olish va uzoq vaqt talab qiluvchi laboratoriya tahlillarini o‘tkazish bilan bog‘liq;

• Asosiy savol: Olimlar xarajatlarni maqbullashtirish maqsadida barcha ko‘rsatkichlarni har bir konda birdek chuqur o‘rganish shartmi yoki yo‘qmi, degan masalani ilmiy asoslab berdi.

«Tornado» tahlili nima va u qanday ishlaydi?

Olimlar G‘arbiy Sibir hududidagi 66 ta yirik gaz uyumi ma’lumotlarini chuqur o‘rganib, maxsus algoritmni sinovdan o‘tkazdi:

• Girdobsimon diagrammalar: Usul tabiiy ofat bilan bog‘liq emas — tahlil natijalari vizual jihatdan tornado girdobiga o‘xshash diagrammalarda ko‘rsatiladi. Gaz qazib olish prognoziga eng kuchli ta’sir qiluvchi omillar keng tasmalar bilan belgilanib, ikkinchi darajali omillardan ajratib olinadi;

• Qatlamga qarab individual yondashuv: Loyiha ishtirokchisi Artyom Yeliseyevning tushuntirishicha, sayoz va g‘ovak senoman qatlamlarida pastdan bosim beruvchi suvning harakati hal qiluvchi bo‘lsa, chuqurroq joylashgan zich goteriv qatlamlarida haqiqiy gaz hajmini to‘g‘ri baholash va qazib olishda qaysi qatlamlar ishtirok etayotganini bilish muhimroq sanaladi;

• Aniq saralash: Natijada har bir alohida kon uchun qaysi o‘lchovlarni shartli ravishda o‘tkazish, qaysilarini esa prognoz sifatini tushirmasdan bekor qilish yoki qisqartirish mumkinligi bo‘yicha aniq algoritm shakllantirildi.

Milliy dasturiy ta’minot va kelajakdagi rejalar

Tadqiqot davomida Rossiyada yaratilgan mahalliy dasturiy ta’minotlar ham sinovdan o‘tkazilib, ularning tezligi va hisob-kitob aniqligi xorijiy muqobillardan aslo qolishmasligi isbotlandi.

Hozirda olimlar ushbu usulni boshqa mintaqalardagi konlarga moslashtirish ustida ishlamoqda. Mutaxassislar 30–300 million rubllik tejam dastlabki hisob-kitoblarga asoslangan nazariy prognoz ekanini, amaliy samara esa konni o‘rganish rejalarini to‘g‘ri tuzishga bog‘liq bo‘lishini ta’kidlamoqda.