Arktika atrofidagi bahs yana qizidi: AQSHda Grenlandiya masalasi milliy xavfsizlik nuqtayi nazaridan “ustuvor yo‘nalish” sifatida tilga olinmoqda. Vashingtondagi rasmiy bayonotga ko‘ra, orolni nazorat qilish g‘oyasi Arktikada raqiblarni tiyib turish, strategik muvozanatni saqlash va xavfsizlik zanjirini mustahkamlash bilan bog‘lanmoqda.
Oq uy seshanba, 6 yanvar kuni bergan ma’lumotida Donald Tramp va uning jamoasi bu tashqi siyosiy maqsadga yetish uchun “bir qator variantlar”ni muhokama qilayotganini qayd etdi. Shu jumladan, Qurolli kuchlardan foydalanish ham “oliy bosh qo‘mondon ixtiyorida doimo turgan variantlardan biri” sifatida tilga olindi. Ya’ni, gap faqat diplomatiya yoki iqtisodiy instrumentlar bilan cheklanmasligi mumkinligi ham ishora qilinmoqda.
Yevropa: “Grenlandiya — uning xalqiniki”
Bu bayonotlar ortidan Yevropa davlatlari pozitsiyasini ochiqroq bildirishga kirishdi. Oldinroq Germaniya va boshqa bir qator mamlakatlar ehtimoliy anneksiya oqibatlari haqida AQSHni ogohlantirgani aytilgan edi. 6 yanvar kuni esa Fransiya prezidenti Emmanuel Makron, Germaniya kansleri Fridrix Mers, Italiya bosh vaziri Jorja Meloni, Polsha bosh vaziri Donald Tusk, Ispaniya bosh vaziri Pedro Sanches, Buyuk Britaniya bosh vaziri Kir Starmer hamda Daniya bosh vaziri Mette Frederiksen nomidan e’lon qilingan qo‘shma bayonotda keskin va aniq nuqta qo‘yildi:
Grenlandiya uning xalqiniki. Daniya va Grenlandiyaga daxldor masalalar bo‘yicha qaror qabul qilish huquqi faqat Daniya va Grenlandiyaga tegishli.
NATO ichidagi “chiziq”: xavfsizlikni kim ta’minlaydi?
Yevropalik rahbarlar, shuningdek, Arktika xavfsizligi masalasini NATO doirasida, ittifoqchilar hamkorligi orqali ta’minlash kerakligini ta’kidladi. Boshqacha aytganda, “bu hududda yakka harakatlar emas, jamoaviy kelishuv ishlashi shart” degan pozitsiya ilgari surilmoqda.
Daniya bosh vaziri Mette Frederiksen esa ehtimoliy harbiy operatsiya yoki Grenlandiyaning anneksiya qilinishi kabi ssenariylar ro‘y bersa, NATO xavfsizlik tizimi izdan chiqishi mumkinligidan xavotir bildirdi. U bu holat Ikkinchi jahon urushi tugaganidan beri shakllangan umumiy xavfsizlik me’morchiligiga ham jiddiy zarba bo‘lishini ta’kidlagan.
Grenlandiyadan ovoz: “Amerikalik ham, daniyalik ham bo‘lishni istamaymiz”
Muhokamalar fonida Grenlandiyaning o‘zidan ham muhim fikrlar yangramoqda. DW’ga bergan intervyusida suverenitet uchun kurashayotgan grenlandiyalik siyosatchi Juno Bertelsen mahalliy aholi kayfiyati haqida to‘g‘ridan to‘g‘ri gapirdi: uning aytishicha, Grenlandiyadagi ko‘pchilik “amerikalik bo‘lishni ham, daniyalik bo‘lishni ham istamaydi”.
Bertelsen Grenlandiya mustaqil bo‘lishini, Daniya qirolligiga bo‘ysunuvchi hozirgi siyosiy maqomdan chiqishni xohlashlarini ham alohida urg‘uladi. Ya’ni, bu yerdagi asosiy talab — “kimningdir qo‘liga o‘tish” emas, balki o‘z taqdirini o‘zi hal qilish.
Xulosa
Grenlandiya mavzusi endi oddiy “geografiya” emas — katta geosiyosat, xavfsizlik va suverenitet to‘qnashgan nuqtaga aylanyapti. AQSH “ustuvor” deya bosimni oshirsa, Yevropa “qonun va huquq” degan chiziqni ushlamoqda, Grenlandiyaning o‘zi esa “mustaqillik” talabini kuchaytiryapti. Endi eng katta savol shu: tomonlar bu masalani muzokara va kelishuv bilan yecha oladimi yoki Arktikadagi sovuq shamol siyosatni ham yanada sovutib yuboradimi?
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
