Foto: Toby Melville / Reuters / Scanpix / LETA
Yaqin Sharqdagi qonli to‘qnashuvlar uchinchi haftasiga qadam qo‘ydi. Dunyo nigohi Oq uy va Tehron o‘rtasidagi keskin qarama-qarshilikka qaratilgan bir paytda, vaziyat kutilganidan ko‘ra ancha murakkab tus olmoqda. Zamin.uz ushbu mojaroning so‘nggi tafsilotlari va ehtimoliy ssenariylarini tahlil qiladi.
AQSH prezidenti Donald Tramp hozirgacha Eronga qarshi olib borilayotgan harbiy harakatlarning pirovard maqsadini aniq belgilab bergani yo‘q. Oq uyning niyati nima — mavjud tuzumni ag‘darishmi, Tehronni yadroviy dastur bo‘yicha muzokaralar stoliga o‘tirishga majburlashmi yoki uning harbiy mashinasini butunlay yakson qilishmi? Bu savollar hamon javobsiz qolmoqda.
Eronning «assimetrik» zarbasi va iqtisodiy falajlik
Garchi Eron iqtisodiy va harbiy jihatdan katta talafotlar ko‘rgan bo‘lsa-da, u jahon bozoriga «og‘riqli» zarba berishga muvaffaq bo‘ldi.
- Ho‘rmuz bo‘g‘ozi: Tehron dunyo neft tranzitining qariyb 20 foizi o‘tadigan ushbu hayotiy muhim yo‘lni to‘sib qo‘ydi. Bu esa yoqilg‘i narxlarining keskin ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi.
- Mojaroning kengayishi: Bevosita to‘qnashuvda zaif ekanini bilgan Islom respublikasi urush «bahosini» oshirish taktikasini qo‘llamoqda. Qo‘shni davlatlarga hujumlar uyushtirish orqali mintaqaviy beqarorlik keltirib chiqarilmoqda.
Trampning ikki o‘t orasidagi tanlovi
The New York Times nashrining yozishicha, Tramp ma’muriyati Eronning har qanday yo‘l bilan himoyalanish ishtiyoqini va jahon iqtisodiyotiga zarar yetkazish qobiliyatini yetarlicha baholamagan. Endilikda prezident oldida ikki yo‘l turibdi:
- Urushni davom ettirish: Bu kutilmagan yangi xavflar va vaziyatning nazoratdan chiqib ketishiga olib kelishi mumkin.
- Mojarodan chiqish: Bu Tramp uchun siyosiy mag‘lubiyat bo‘ladi, chunki e’lon qilingan maqsadlarning birortasiga (masalan, yadroviy xavfni to‘liq bartaraf etish) erishilmadi.
Muhim fakt: Eronning yadroviy infratuzilmasi qisman vayron qilingan bo‘lsa-da, uni tiklash imkoniyati mavjud. Tehron ixtiyorida 10 ta yadroviy kallak yaratishga yetadigan yuqori darajada boyitilgan uran zaxirasi saqlanib qolmoqda.
Kutilayotgan ssenariylar va taktik qiyinchiliklar
1. Holdan toydirish urushi: Bunda asosiy rol o‘q-dorilar va HHM tizimlari zaxirasiga bog‘liq bo‘ladi. Tramp ittifoqchilarini Ho‘rmuz bo‘g‘ozidagi tankerlarni himoya qilishga chaqirdi, biroq Yevropa davlatlari va Janubiy Koreya bu taklifni rad etdi.
2. Radikal qarorlar: AQSH Eron neft eksportining asosiy nuqtasi bo‘lgan Xarg orolini egallashi yoki yadroviy zaxiralarni qo‘lga kiritish uchun maxsus kuchlarni (desant) yuborishi mumkin. Biroq bu ssenariy Amerika harbiylari uchun juda katta yo‘qotishlar keltirishi mumkin.
Urushning achchiq statistikasi (3 hafta yakunlari)
- Umumiy qurbonlar — 2100 nafardan ortiq.
- Tinch aholi (Eron) — 1300 nafardan ziyod.
- AQSH harbiylari yo‘qotishi - 13 nafar.
- AQSHning mintaqadagi kuchlari — 52 500 nafar harbiy va 3 ta aviatashuvchi guruh.
Pentagon havoda to‘liq hukmronlikka erishilganini va Eron flotining asosiy qismi yo‘q qilinganini aytsa-da, urushning yakuni hamon mavhumligicha qolmoqda. Trampning va’da qilgan «tezkor va qonsiz» g‘alabasi katta sinov ostida.
Sizningcha, Tramp urushni davom ettirishi kerakmi yoki Eron bilan yangi kelishuv izlashi ma’qulmi? Bu mojaroning dunyo iqtisodiyotiga ta’siri yana qancha davom etadi deb o‘ylaysiz?
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
