«Putinning oldiga yolg‘iz bordim»: Sadir Japarov shov-shuvli tafsilotlarni ochiqladi

Markaziy Osiyoning eng yirik transport arteriyasi bo‘lishi kutilayotgan «Xitoy—Qirg‘iziston—O‘zbekiston» temiryo‘li qurilishi boshlanishi ortida qanday diplomatik jarayonlar yotgani oshkor bo‘ldi.

Qirg‘iziston prezidenti Sadir Japarov jurnalist Ali To‘ktakunovga bergan batafsil intervyusida ushbu megaloyiha start olishi uchun Rossiya prezidenti Vladimir Putin bilan shaxsan qanday muzokaralar olib borgani va Pekin qo‘ygan shartlar haqida ilk bor ochiq gapirdi.

«Kuchingiz yetadimi?»: Xitoy elchisi bilan kechgan keskin suhbat

Sadir Japarov 2020 yilda hokimiyatga kelishi bilanoq, Sovet Ittifoqi tarqalganidan beri qog‘ozda qolib kelayotgan ushbu loyihani amalga oshirishga kirishganini eslaydi:

«O‘sha paytdagi Xitoy elchisi Du Devenni huzurimga chaqirdim. Xonada ikkimiz qolganimizda: "Keling, loyihani boshlaylik. Texnik-iqtisodiy asoslarni tayyorlab, O‘zbekiston bilan ham shartlarni kelishib olaylik", dedim.

Biroq elchi mendan to‘g‘ridan to‘g‘ri: "Buni boshlay olasizmi, kuchingiz yetadimi?", deb so‘radi. Men o‘z hududim uchun mas’ul ekanimni aytganimda, u shunday javob qaytardi: "Agar Rossiya rozi bo‘lmasa, biz bu qurilishni boshlay olmaymiz. Siz Yevrosiyo hududidasiz, KXSHT a’zosisiz"»*.

Moskvaga maxsus parvoz va Putinning roziligi

Xitoyning bu pozitsiyasidan so‘ng Japarov zudlik bilan Rossiya rahbari bilan uchrashuv so‘ragan:

«Ertasi kuniyoq Vladimir Putin qabul qilishga rozi bo‘ldi. Moskvaga yolg‘iz o‘zim uchib bordim. Biz 35–40 daqiqa davomida aynan shu mavzuni yuzma-yuz, juda jiddiy muhokama qildik.

Men unga: "Biz transport berk ko‘chasida qolganmiz. Bu yo‘l bizga havo va suvdek zarur, shundagina erkin nafas olamiz", deb tushuntirdim. Yakunda Putinning roziligini oldim va qaytib kelib xitoylik hamkorlarga ishni boshlashni aytdim. Buyuk davlatlar bir-birining fikrini hisobga olishi tabiiy hol».

Temiryo‘l — yangi «Qumtor» va yiliga $500 millionlik sof foyda

Davlat rahbari ushbu megaloyiha nafaqat xalqaro tranzit, balki mamlakatning ichki iqtisodiyoti uchun ham hayotiy ahamiyatga ega ekanini ta’kidladi:

• Sof daromad: Qirg‘iziston orqali yuklar tranziti hisobiga davlat budjetiga yiliga 400–500 million dollar sof foyda tushadi;

• Resurslar muqobili: «Qachondir Qumtor oltin koni tugaydi. Bu temiryo‘l bizning yangi "Qumtorimiz"ga aylanadi. Bu ming yilliklarga xizmat qiladigan loyiha»;

• Ichki bog‘liqlik: Mamlakat ichki transport tupigidan chiqadi — shimol (Bishkek) va janub (O‘sh, Jalolobod) o‘rtasida tovar tashish sezilarli darajada arzonlashadi va tezlashadi.

Qurilish muddatlari va moliyalashtirish

Japarovning qayd etishicha, tashqi kuchlar ta’siridagi ayrim guruhlar va blogerlarning Xitoy mavzusini sun’iy ravishda vahimaga aylantirishi asossiz bo‘lib, mutaxassislar qurilish tugashi bilan o‘z yurtiga qaytadi.

Loyihaning moliyaviy qiymati taxminan 1 milliard dollar atrofida baholanmoqda:

• Investorlar va xalqaro moliyalashtirish manbalari to‘liq jalb qilinsa, qurilish ishlari 2032–2035 yillargacha yakunlanishi rejalashtirilgan;

• Agar mamlakat faqat o‘z kuchi bilan harakat qilsa, jarayon 2037 yilgacha cho‘zilishi mumkin.

Prezident buning uchun yana katta miqdorda mablag‘ talab etilishini ta’kidlab, ehtiyojni taxminan 1 milliard dollar atrofida baholadi. U bu raqam hozircha taxminiy ekanini ham qayd etdi.

Uch davlatni bog‘laydigan loyihadan kutilmalar katta

Xitoy—Qirg‘iziston—O‘zbekiston temir yo‘li mintaqa transport xaritasini o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan eng yirik infratuzilma loyihalaridan biri sifatida qaralmoqda.

Japarovning so‘zlari esa uning ortida faqat iqtisodiy hisob-kitob emas, yirik geosiyosiy kelishuvlar ham bo‘lganini ko‘rsatmoqda.

Eng diqqatga sazovor nuqta shu: Qirg‘iziston rahbarining aytishicha, yillar davomida muhokama qilingan loyihani amaliy bosqichga o‘tkazish uchun u Pekin bilan muzokaradan keyin Moskvaga borib, Vladimir Putin bilan shaxsan gaplashishiga to‘g‘ri kelgan.

Endi esa asosiy savol boshqa: qurilish belgilangan muddatlarda yakunlanib, Japarov aytganidek, temir yo‘l Qirg‘iziston uchun haqiqatan ham «yangi Qumtor»ga aylana oladimi?

Fikringizni izohda qoldiring va maqolani tanishlaringizga Telegram yoki boshqa ijtimoiy tarmoqlar orqali ulashing.