Olimlar itlar inson hissiyotlarini qanday anglashini aniqladi

It egalari ko‘p yillardan buyon uy hayvonlari insonning kayfiyatini, hatto yuz ifodasidan ham seza olishini payqab keladi. Endi esa olimlar itlar miyasida bu qobiliyat qanday ishlashini tushuntirishi mumkin bo‘lgan ilmiy dalillarni aniqladi.

Vena universiteti tadqiqotchilari itlarning miya faoliyatini maxsus skaner orqali kuzatib, ularga turli his-tuyg‘ularni ifodalayotgan inson yuzlari aks etgan suratlarni ko‘rsatdi. Tadqiqot natijalari iScience jurnalida e’lon qilindi. Unga ko‘ra, itlar insonning xursandchilik, qayg‘u, g‘azab va qo‘rquv kabi yuz ifodalarini miyada turlicha qayta ishlaydi.

Xursand yuz itlarda kuchli reaksiya uyg‘otadi

Tadqiqotda xursand inson yuzlarini ko‘rgan itlarning miyasida yuqori darajadagi kognitiv jarayonlar va mukofot tizimi bilan bog‘liq ayrim sohalar, jumladan, chakka po‘stlog‘i va kaudat yadrosida faollik oshgan.

Tadqiqot rahbari Laura Kuayyaning ta’kidlashicha, bu natijalar itlarning insonlar bilan uzoq yillar davomida yashash jarayonida qanchalik murakkab ijtimoiy qobiliyatlarni shakllantirganini ko‘rsatadi.

Itlar insonlar va boshqa primatlar kabi evolyutsiya yo‘lidan o‘tmagan. Biroq minglab yillar davomida odamlar bilan yonma-yon yashagani ularga insonlarni tushunish va ular bilan hamkorlik qilishning murakkab usullarini rivojlantirishga yordam bergan.

Tadqiqotning dastlabki bosqichida 8 ta it — oltita border-kolli, labrador va golden-retriver tekshirilgan. Ularga notanish insonlarning xursand yoki betaraf yuz ifodasi aks etgan suratlari ko‘rsatilgan. Xursand chehralarga miyaning kuchliroq javob qaytarishi itlar uchun insonning ijobiy emotsiyasi muhim ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatgan.

Keyin tajribadagi itlar soni 12 taga yetkazilib, ularga xursandchilik, g‘azab, qo‘rquv va qayg‘uni ifodalovchi yuzlar namoyish etilgan. Mashinali o‘rganish texnologiyalari yordamida olimlar itlar miyasi har bir salbiy emotsiyaga nisbatan o‘ziga xos faollik shakllarini hosil qilishini aniqlagan.

Itlar faqat yuzga qarab xulosa qilmaydi

Tadqiqot hammuallifi Raul Ernandes-Peresning aytishicha, insonlar yuzdagi juda kichik o‘zgarishlarni ham payqashga mohir va itlar ham shunga o‘xshash qobiliyatga ega.

Ayniqsa, kaudat yadrosidagi faollik olimlar e’tiborini tortgan. Ushbu miya qismi turli hayvonlarda mukofot hissi bilan bog‘liq. Itlarda esa bu hudud nafaqat ovqat bilan bog‘liq mukofotlarga, balki insonning maqtovi yoki tanish odamning hidini sezish kabi ijtimoiy tajribalarga ham javob berishi avvalgi tadqiqotlarda aniqlangan.

Shu sababli olimlar hatto notanish insonning xursand chehrasini ko‘rish ham it miyasida ijobiy emotsional jarayonni keltirib chiqarishi mumkin, deb hisoblamoqda.

Biroq itlar inson his-tuyg‘ularini faqat yuz ifodasi orqali anglamaydi. Ular tana harakatlari, ovoz ohangi, hid va yuzdagi o‘zgarishlarni birgalikda qabul qilishi mumkin.

Itlarni MRT tekshiruviga tayyorlash oson bo‘lmagan

Tadqiqotda ishtirok etgan itlar sog‘lom, o‘rtacha hajmdagi va baland ovozlarga nisbatan xotirjam bo‘lishi talab qilingan. Ular maxsus tarzda mashq qildirilgan: dastlab bir necha soniya qimirlamay turishdan boshlab, keyin bu vaqt asta-sekin uzaytirilgan.

Itlar MRT muhitiga ham bosqichma-bosqich o‘rgatilgan. Ular uskunalar, maxsus holatda yotish va skaner ovozlari bilan oldindan tanishtirilgan. Muhimi, olimlar itlar tadqiqotda ixtiyoriy ravishda ishtirok etganini va istagan paytida jarayonni tark etishi mumkinligini ta’kidlagan.

Shu bilan birga, tadqiqotning ayrim cheklovlari bor. Tekshirilgan itlar soni kam bo‘lgan, ularning aksariyati esa insonning ijtimoiy signallariga juda sezgirligi bilan tanilgan border-kolli zotiga mansub.

Shuning uchun turli zotlar inson yuz ifodalarini turlicha talqin qilishi ehtimoli ham bor. Bu masalaga aniqlik kiritish uchun qo‘shimcha tadqiqotlar talab etiladi.

Olimlar endi itlar insonlar yuboradigan turli signallarni qanday qabul qilishini yanada chuqurroq o‘rganishni rejalashtirmoqda. Bu tadqiqotlar nafaqat itlarni tushunishga, balki insonlarga ham uy hayvonlarining o‘z his-tuyg‘ularini qanday ifodalashini yaxshiroq anglashga yordam berishi mumkin.

Ehtimol, itlar egasining yuzini olimlar uning miyasini skaner qilishni boshlashidan ancha oldin «o‘qib» kelgan.