Katta adron kollayderi 4 yilga toʻxtatildi: CERN koinot sirlarini yechishga tayyorlanmoqda

Dunyoning eng yirik va qudratli zarralar tezlatgichi — Katta adron kollayderi (LHC) toʻrt yillik keng koʻlamli modernizatsiya jarayoni uchun oʻz faoliyatini vaqtincha toʻxtatdi. CERN (Yevropa yadroviy tadqiqotlar tashkiloti) tomonidan amalga oshirilayotgan ushbu loyiha koinotning eng fundamental sirlarini, jumladan, qorongʻu materiya va qorongʻu energiyani oʻrganishda yangi davrni ochishi kutilmoqda. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Shveysariya va Fransiya chegarasida, 100 metr chuqurlikda joylashgan 27 kilometrlik ulkan halqa shaklidagi ushbu inshoot 2012-yilda mashhur Xiggs bozonini kashf etishi bilan ilm-fan olamida inqilob qilgan edi. Endilikda mutaxassislar qurilmani yanada kuchliroq darajaga koʻtarishni maqsad qilishgan. Modernizatsiyadan soʻng majmua High Luminosity Large Hadron Collider (HL-LHC) nomini oladi va uning yangilangan versiyasi 2030-yilning iyun oyida ishga tushirilishi rejalashtirilgan.

Oʻn barobar koʻproq toʻqnashuvlar

Loyiha rahbari Markus Tserlaufning taʼkidlashicha, ushbu bosqich butun dasturning muvaffaqiyati uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Modernizatsiyaning asosiy maqsadi — zarralar toʻqnashuvi sonini, yaʼni "yorugʻlik darajasi"ni (luminosity) keskin oshirishdir. Rejaga koʻra, bu koʻrsatkich hozirgi darajadan 10 barobar koʻpayadi, bu esa olimlarga bugungidan koʻra 100 barobar koʻproq maʼlumot toʻplash imkonini beradi.

Ushbu maqsadga erishish uchun tezlatgich halqasining qariyb 1,2 kilometrlik qismi toʻliq almashtiriladi. Yangi oʻta oʻtkazuvchan magnitlar oʻrnatilib, ular zarralar dastasini yanada aniqroq fokuslash imkonini beradi. Natijada, har bir oʻzaro taʼsir aktida toʻqnashuvlar soni hozirgi 60 tadan 200 tagacha koʻpayadi. Bu fiziklar uchun misli koʻrilmagan hajmdagi xomashyo demakdir.

Sunʼiy intellekt yordamga keladi

Maʼlumotlar oqimining bunday ulkan oʻsishi muhandislar oldiga yangi texnologik vazifalarni qoʻymoqda. Har soniyada sodir boʻladigan milliardlab hodisalarning barchasini saqlash jismonan imkonsiz. Shu sababli, CERN mutaxassislari real vaqt rejimida eng muhim va istiqbolli toʻqnashuvlarni saralab olish uchun sunʼiy intellekt (AI) tizimlaridan foydalanishni rejalashtirmoqda.

ixbt.com maʼlumotiga koʻra, sunʼiy intellekt fiziklar oʻrnini egallamaydi, balki ularga filtr vazifasini oʻtab beradi. AI tizimlari "yangi fizika" alomatlari boʻlishi mumkin boʻlgan noyob hodisalarni bir zumda aniqlab, ularni keyingi tahlillar uchun ajratib oladi. Bu esa olimlarga koinotning 95 foizini tashkil etuvchi, ammo bizga hali nomaʼlum boʻlgan qorongʻu materiya va energiyani tadqiq qilishda yordam beradi.

HL-LHC loyihasining amalga oshirilishi nafaqat nazariy fizika, balki yuqori texnologiyalar rivoji uchun ham muhimdir. Oʻzbekistonlik yosh olimlar va tadqiqotchilar uchun ham CERN tajribasi doimo qiziqish markazida boʻlib kelgan. Koinotning yaralishi va moddaning tuzilishi haqidagi fundamental savollarga javob topish yoʻlidagi ushbu qadam, insoniyatning tabiat qonunlari haqidagi tasavvurlarini butunlay oʻzgartirib yuborishi mumkin.