Miya sizni aldayotganini ko‘rsatuvchi 14 ta mental tuzoq...
Kognitiv buzilishlar insonning reallikni ma'lum filtr orqali qabul qilishiga va taxminlarni fakt deb qabul qilishiga sabab bo'lishi mumkin. Matnda fikrlarni o'qish, katastrofizatsiya, qora-oq fikrlash, personalizatsiya, hislarni fakt deb bilish, negativ filtr va boshqa jami 14 ta mental tuzoq bayon qilingan.
Ba’zan insonni voqeaning o‘zi emas, balki u haqda miyasi chiqargan xulosa ko‘proq bezovta qiladi. «U men haqimda yomon o‘ylayapti», «endi hammasi barbod bo‘ladi», «bir marta uddalay olmadim — demak, mendan hech narsa chiqmaydi» kabi fikrlar shu qadar ishonchli tuyuladiki, ularni fakt deb qabul qilib qo‘yamiz.
Psixologiyada bunday fikrlash xatolari ko‘pincha kognitiv buzilishlar deb ataladi. Ular insonning reallikni to‘liq emas, ma’lum filtr orqali qabul qilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Eng muhimi — ularni payqash mumkin. Payqalgan fikr esa avtomatik hukm bo‘lib qolmaydi.
1. «U men haqimda nima o‘ylayotganini bilaman»
Bu — fikrlarni o‘qish tuzog‘i.
Kimdir xabaringizga kech javob berdi va miya darhol:
«U mendan xafa».
«Men unga yoqmayman».
«Ataylab javob bermayapti»,
degan ssenariylarni qurishi mumkin.
Aslida esa u band, charchagan yoki telefonga qaramagan bo‘lishi ham mumkin.
O‘zingizdan so‘rang:
«Menda bunga dalil bormi yoki men taxmin qilyapmanmi?»
Shu bitta savol ko‘plab keraksiz xafaliklarning oldini olishi mumkin.
2. Bir muammodan butun fojia yasash
«Ishdan ayrilaman».
Keyin:
«Pulsiz qolaman».
Undan keyin:
«Hayotim butunlay barbod bo‘ladi».
Hali birinchi voqea ham sodir bo‘lmagan, ammo miya oxirgi falokatgacha yetib ulgurdi.
Bu katastrofizatsiya, ya’ni eng yomon ssenariyni haqiqatga yaqinlashtirib ko‘rishdir.
Foydali savol:
«Eng ehtimoliy ssenariy qaysi?»
Eng yomon ssenariy bilan eng ehtimoliy ssenariy har doim ham bir xil emas.
3. «Yo mukammal, yo umuman kerak emas»
Bu qora-oq fikrlash.
Imtihonda eng yuqori baho olmadingizmi — demak, muvaffaqiyatsizlik.
Parhezni bir kun buzdingizmi — endi hammasini tashlash mumkin.
Bir xatoga yo‘l qo‘ydingizmi — «men bu ishni bilmayman».
Aslida hayotning katta qismi oq va qora o‘rtasidagi yuzlab soyalardan iborat.
80 foizlik natija ham natija.
4. «Men shunday qilishim shart»
«Men hammaga yordam berishim kerak».
«U meni tushunishi shart».
«Men har doim kuchli bo‘lishim kerak».
Bunday ichki qoidalar insonni doimiy bosimda ushlab turishi mumkin.
Ayniqsa «ular shunday qilishi kerak» degan kutuv bajarilmaganda g‘azab va xafalik ortadi.
«Shart» o‘rniga ba’zan:
«Men shuni xohlardim»
yoki
«Bu men uchun muhim»
deb qarash fikrlashni moslashuvchan qiladi.
5. Hamma narsani o‘zingizga olish
Do‘stingizning kayfiyati yo‘q:
«Men nimadir noto‘g‘ri qildim».
Rahbar jiddiy:
«Mendan norozi».
Uyda kimdir jim:
«Albatta, men sababchiman».
Bu personalizatsiya.
Ba’zan voqea haqiqatan biz bilan bog‘liq bo‘ladi. Ammo dunyodagi har bir kayfiyat va muammoning markazida biz turmaymiz.
6. «Men shunday his qilyapman — demak, bu rost»
«O‘zimni omadsiz his qilyapman — demak, men omadsizman».
«Qo‘rqyapman — demak, xavf bor».
«O‘zimni keraksiz his qilyapman — demak, hech kimga kerak emasman».
Hislar real. Ammo his — fakt emas.
Xavotir sizga xavf haqida signal berishi mumkin, lekin bu xavf albatta mavjud degani emas.
7. Faqat g‘oliblarni ko‘rish
Internetda muvaffaqiyatli bizneslar, boy investorlar va bir kechada mashhur bo‘lgan odamlarni ko‘ramiz.
Ammo xuddi shu yo‘ldan borib, natijaga erisha olmagan minglab odamlar ko‘zga tashlanmaydi.
Bu tirik qolganning xatosi deb ataladi.
Masalan:
«U universitetni tashlab milliarder bo‘ldi, demak o‘qish kerak emas».
Bu xulosada universitetni tashlab, boy bo‘lmagan millionlab odamlar hisobga olinmaydi.
8. O‘zingizga yorliq yopishtirish
«Men yalqovman».
«Men omadsizman».
«U egoist».
«Mendan rahbar chiqmaydi».
Bitta xatti-harakat butun shaxsiyatga aylantiriladi.
«Men bir ishni kechiktirdim» bilan «men yalqovman» orasida katta farq bor.
Birinchisi — o‘zgarishi mumkin bo‘lgan harakat.
Ikkinchisi — inson o‘zini qamab qo‘yadigan yorliq.
9. Muvaffaqiyatni «tasodif» deb kamsitish
Ishda yaxshi natija ko‘rsatdingiz.
«Shunchaki omadim keldi».
Kimdir sizni maqtadi.
«U shunchaki xushmuomala».
Katta ishni uddaladingiz.
«Bu unchalik qiyin emas edi».
Bu — pozitivni qadrsizlantirish.
Kamtarlik yaxshi, ammo o‘z mehnatingizni doim inkor qilish o‘zingiz haqingizda noto‘g‘ri tasavvur yaratishi mumkin.
10. Hali bo‘lmagan kelajakni yomon deb belgilash
«Baribir o‘xshamaydi».
«Meni qabul qilishmaydi».
«Bu munosabat ham buziladi».
Bu yerda miya kelajakni oldindan «bilib» qo‘yadi.
Muammo shundaki, inson shu bashoratga ishonib harakat qilmasa, u o‘z qo‘li bilan natijani yomonlashtirishi mumkin.
Kelajak prognoz emas — imkoniyatlar to‘plami.
11. Xavfni katta, o‘z kuchingizni kichik ko‘rish
«Agar xatoga yo‘l qo‘ysam, hammasi tugaydi».
«Bu muammoni yengishga kuchim yetmaydi».
Inson xavfni 100 ball deb, o‘z imkoniyatini 10 ball deb baholaydi.
Ammo avval ham qiyin vaziyatlardan chiqqanini, kimdan yordam olishi mumkinligini yoki qanday resurslari borligini hisobga olmaydi.
Savolni o‘zgartiring:
«Agar bu sodir bo‘lsa, menda qanday imkoniyatlar bor?»
12. Boshqalar bilan noto‘g‘ri solishtirish
Siz o‘zingizning butun hayotingizni boshqa insonning eng yaxshi 30 soniyasi bilan solishtirasiz.
Uning mashinasini ko‘rasiz — qarzini emas.
Sayohatini ko‘rasiz — ishdagi bosimini emas.
Natijasini ko‘rasiz — unga sarflangan yillarni emas.
Shuning uchun boshqalar bilan doimiy solishtirish insonning o‘z natijasini arzonlashtirishi mumkin.
Eng adolatli mezon:
«Men bir yil avvalgi o‘zimdan qayerga keldim?»
13. Bir marta bo‘lgan voqeani hayot qonuniga aylantirish
Bir inson ishonchingizni oqlamadi:
«Hech kimga ishonib bo‘lmaydi».
Bir marta intervyudan o‘tolmadingiz:
«Meni hech qayerga ishga olishmaydi».
Bu ortiqcha umumlashtirish.
Bir voqea — ma’lumot.
U hali butun kelajakning qonuni emas.
14. Yaxshini ko‘rmay, bitta yomon nuqtaga yopishib olish
Kun davomida o‘nta yaxshi voqea bo‘ldi.
Bitta inson sizga noxush gap aytdi.
Kechqurun nimani o‘ylaysiz?
Ko‘pincha aynan o‘sha bitta gapni.
Bu negativ filtrning ishlashidir.
Miya xavfga e’tibor berishga moyil, ammo bu yaxshiliklar yo‘q degani emas.
Mental tuzoqdan chiqish uchun 5 qadam
Bunday fikrlarni umuman yo‘qotib yuborish shart emas. Maqsad — ular paydo bo‘lganida avtomatik ravishda ishonib ketmaslik.
Oddiy algoritm shunday:
Fikrni payqang: «Hozir miyam qanday xulosa chiqaryapti?»
Faktni tekshiring: «Buning aniq dalili nima?»
Muqobil izoh toping: «Yana qanday tushuntirish mumkin?»
O‘zingizga do‘stingizdek munosabat qiling: o‘sha holatda yaqin insonga nima der edingiz?
Fikrdan emas, tanlovdan harakat qiling: «Hozir men uchun eng foydali qadam qaysi?»
Har bir fikringiz — siz emassiz
Miyaning vazifalaridan biri tez xulosa chiqarish. Bu ko‘p hollarda foydali. Ammo murakkab munosabatlar, kelajak va o‘z-o‘zini baholash masalasida aynan shu tezkorlik adashtirishi mumkin.
Shuning uchun kuchli psixologik ko‘nikmalardan biri — o‘z fikriga chetdan qarash:
«Men buni o‘ylayapman. Lekin bu albatta haqiqat degani emas».
Ana shu kichik masofa insonga qayta tanlov beradi.
Voqeani o‘zgartira olmasligingiz mumkin. Lekin uni qanday talqin qilish, nimani fakt deb qabul qilish va keyin qanday harakat qilishni tekshirish imkoniyati ko‘p hollarda qoladi.
Onglilikning eng katta foydasi ham shu: miya birinchi aytgan gapga ishonish o‘rniga, reallikka yana bir marta qarash imkonini beradi.
Fikringizni izohda qoldiring va maqolani tanishlaringizga Telegram yoki boshqa ijtimoiy tarmoqlar orqali ulashing.
Izohlar 0
…