AQSH Oliy sudi Trampning fuqarolik farmonini bekor qildi

AQSH Oliy sudi prezident Donald Trampning mamlakat hududida tug‘ilgan ayrim bolalarga avtomatik fuqarolik berilishini cheklashga qaratilgan farmonini qonuniy kuchga kiritishga ruxsat bermadi.

30 iyun kuni qabul qilingan qarorga ko‘ra, tug‘ilish joyi asosida fuqarolik olish huquqi AQSH Konstitutsiyasining 14-tuzatishi bilan kafolatlangan. Sudyalar qarorni olti ovozga uch ovoz nisbatida qabul qildi.

Trampning farmoni nimani nazarda tutgan edi?

Donald Tramp 2025 yil 20 yanvar kuni Oq uyga qaytganidan so‘ng fuqarolik masalasiga oid farmonni imzolagan edi.

Hujjatga muvofiq, onasi AQSHda noqonuniy yoki vaqtincha maqomda bo‘lgan, otasi esa AQSH fuqarosi yoki doimiy rezidenti bo‘lmagan bolalarga avtomatik ravishda Amerika fuqaroligi berilmasligi ko‘zda tutilgan.

Ya’ni ota-onasining hech biri AQSH fuqarosi yoki “yashil karta” sohibi bo‘lmasa, mamlakat hududida tug‘ilgan bolaning fuqaroligi davlat idoralari tomonidan tan olinmasligi mumkin edi.

Biroq mazkur tashabbus imzolanganidan so‘ng qator shtatlar, huquq himoyachilari va muhojir oilalar tomonidan sudga berildi.

Oliy sud Konstitutsiyaga tayandi

Sudning aksariyat a’zolari prezident farmoni AQSH Konstitutsiyasining 14-tuzatishiga zid ekanini ta’kidladi.

Ushbu konstitutsiyaviy normaga ko‘ra, AQSH hududida tug‘ilgan va mamlakat yurisdiksiyasiga bo‘ysunuvchi shaxslar AQSH fuqarosi hisoblanadi. Bu qoida XIX asr oxiridan beri keng qo‘llanib keladi.

Oliy sud raisi Jon Roberts ko‘pchilik nomidan qarorni yozdi. Sud 1898 yildagi Wong Kim Ark ishida shakllangan huquqiy yondashuvni ham o‘z kuchida qoldirdi. Unga ko‘ra, diplomatlar farzandlari kabi ayrim istisnolardan tashqari, AQSHda tug‘ilgan deyarli barcha bolalar fuqarolikka ega bo‘ladi.

Qaror olti ovozga uch ovoz bilan qabul qilindi

Oliy sudning olti nafar a’zosi tug‘ilish joyi bo‘yicha fuqarolik huquqini saqlab qolishni qo‘llab-quvvatladi. Uch nafar sudya esa qarorga qarshi chiqdi.

Shu tariqa, Tramp ma’muriyatining fuqarolikka oid eng bahsli tashabbuslaridan biri jiddiy huquqiy mag‘lubiyatga uchradi.

Avvalroq, 2025 yil iyun oyida Oliy sud farmonning mazmuni bo‘yicha yakuniy qaror chiqarmagan, faqat quyi sudlarning butun mamlakat bo‘ylab amal qiluvchi taqiqlar qo‘llash vakolatini cheklagan edi. 2026 yil 30 iyundagi qaror esa bevosita fuqarolik huquqining mazmuniga oid bo‘ldi.

Tug‘ilish bo‘yicha fuqarolik nima degani?

Tug‘ilish asosida fuqarolik olish — inson dunyoga kelgan paytida muayyan davlatning fuqarosiga avtomatik ravishda aylanishini anglatadi.

Xalqaro amaliyotda fuqarolikni belgilashning asosan ikki xil tamoyili mavjud.

Tuproq huquqi

“Tuproq huquqi” tamoyilida fuqarolik bolaning qayerda tug‘ilganiga qarab belgilanadi.

AQSHda amalda bo‘lgan tizimga ko‘ra, mamlakat hududida tug‘ilgan bola ota-onasining fuqaroligi yoki migratsiya maqomidan qat’i nazar, odatda AQSH fuqarosi hisoblanadi.

Diplomatik daxlsizlikka ega xorijiy davlat vakillarining farzandlari kabi ayrim istisno holatlar mavjud.

Qon huquqi

“Qon huquqi” tamoyilida esa asosiy mezon bolaning tug‘ilgan joyi emas, balki ota-onasining fuqaroligi hisoblanadi.

Yevropa va Osiyoning ko‘plab davlatlarida aynan shu yondashuv asosiy o‘rin tutadi. Bolaning ota-onasidan biri yoki har ikkisi muayyan davlat fuqarosi bo‘lsa, u qonunda belgilangan tartibda fuqarolikka ega bo‘ladi.

O‘zbekistonda ham fuqarolikni belgilashda ota-onaning fuqaroligi muhim hisoblanadi. Faqat mamlakat hududida tug‘ilganlikning o‘zi barcha holatlarda avtomatik ravishda O‘zbekiston fuqaroligini bermaydi.

Tramp tashabbusining keyingi taqdiri nima bo‘ladi?

Oliy sud qarori prezident farmonining amalda qo‘llanish imkoniyatini yo‘qqa chiqardi. Endi tug‘ilish joyi bo‘yicha fuqarolik tizimini jiddiy o‘zgartirish uchun oddiy prezident farmoni yetarli bo‘lmaydi.

Buning uchun Kongress orqali yangi qonun qabul qilish yoki Konstitutsiyaga o‘zgartish kiritish kabi ancha murakkab siyosiy va huquqiy jarayon talab qilinishi mumkin.

Shu tariqa, AQSHda tug‘ilgan bolalarga avtomatik fuqarolik berish amaliyoti hozircha o‘zgarishsiz qoladi.