Boeing va DARPA aviatsiya inqilobiga tayyorlanmoqda: X-65 samolyoti qanot qoqmoqda

Aviatsiya olamida oʻn yillar davomida oʻzgarmas boʻlib kelgan anʼanaviy boshqaruv tizimlari oʻrnini mutlaqo yangi texnologiya egallashi kutilmoqda. Boeing kompaniyasining shoʻba korxonasi hisoblangan Aurora Flight Sciences mutaxassislari DARPA agentligi bilan hamkorlikda yaratilayotgan eksperimental X-65 uchuvchisiz apparatiga qanotlarni oʻrnatish jarayonini boshladi. Bu loyiha samolyotlarning havoda manevr qilish uslubini butunlay oʻzgartirib yuborishi mumkin. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

X-65 loyihasining asosiy maqsadi — Active Flow Control (AFC) deb ataluvchi faol havo oqimini boshqarish texnologiyasini sinovdan oʻtkazishdir. ixbt.com maʼlumotlariga koʻra, ushbu tizim samolyotni anʼanaviy mexanik qismlar, yaʼni eleronlar, zakrilkalar yoki yoʻnalish rullarisiz boshqarish imkonini beradi. Bu aviatsiya muhandisligida tub burilish yasashi kutilayotgan yechimdir.

Havo oqimi yordamida boshqaruv

Yangi texnologiyaning ishlash prinsipi juda qiziqarli: samolyot qanotlariga oʻrnatilgan 14 ta maxsus soplolar orqali siqilgan havo oqimi chiqariladi. Ushbu oqimlar samolyot atrofidagi aerodinamik bosimni oʻzgartirib, uning yoʻnalishini boshqarishga xizmat qiladi. Bu esa harakatlanuvchi mexanik qismlarga boʻlgan ehtiyojni kamaytiradi yoki butunlay yoʻq qiladi.

Dastlabki sinov bosqichlarida X-65 oʻzining anʼanaviy boshqaruv sirtlarini ham saqlab qoladi. Bu muhandislarga yangi AFC tizimini klassik usullar bilan solishtirish va uning samaradorligini real vaqt rejimida baholash imkonini beradi. Keyinchalik esa samolyot faqat havo oqimlari yordamida parvoz qilishi rejalashtirilgan.

Texnik koʻrsatkichlar va loyiha kelajagi

X-65 uchuvchisiz apparati oʻziga xos dizaynga ega: uning qanotlari tutashgan (diamond-wing) koʻrinishda boʻlib, ikkita vertikal kil va bitta reaktiv dvigatel bilan jihozlangan. Qurilmaning texnik parametrlari quyidagicha:

• Qanotlar qulochi: taxminan 9 metr;
• Maksimal uchish vazni: 3,2 tonna;
• Boshqaruv soplolari soni: 14 ta.

Loyiha 2020-yildan buyon ishlab chiqilmoqda va AQSH Mudofaa vazirligi tomonidan faol moliyalashtirilmoqda. Xususan, 2024-moliyaviy yilning oʻzida ushbu dasturga 63 million dollar mablagʻ ajratilgan. Garchi muddatlar biroz surilgan boʻlsa-da, mutaxassislar ilk parvoz sinovlarini 2027-yilda oʻtkazishni maqsad qilishgan.

Harakatlanuvchi detallardan voz kechish samolyotning umumiy ogʻirligini sezilarli darajada kamaytiradi va uning aerodinamikasini yaxshilaydi. Shuningdek, murakkab mexanik tizimlarning yoʻqligi texnik xizmat koʻrsatishni osonlashtiradi va konstruksiyaning ishonchliligini oshiradi. Agar X-65 sinovlari muvaffaqiyatli yakunlansa, kelajakda nafaqat harbiy, balki fuqaro aviatsiyasida ham "qanot qoqmaydigan" samolyotlarni koʻrishimiz mumkin boʻladi.