Yevropaning o‘z NATOsi bo‘ladimi? Ursula fon der Lyayen inqilobiy tashabbus bilan chiqmoqda

Yevropa qit’asi mudofaasi va xavfsizlik arxitekturasida so‘nggi o‘n yilliklarning eng katta geosiyosiy burilishi yuz bermoqda. Yevropa Komissiyasi rahbari Ursula fon der Lyayen Strasburgdagi Yevroparlament minbarida qiladigan an’anaviy yillik ma’ruzasida qit’a tarixini o‘zgartirib yuborishi mumkin bo‘lgan yangi harbiy-siyosiy tuzilma — Yevropa Xavfsizlik Kengashini tashkil etish tashabbusini rasman ilgari suradi. Nufuzli «Euractiv» nashrining ma’ruza matniga tayanib xabar berishicha, Bryussel endi o‘z mudofaasini to‘liq mustaqil ta’minlash va NATOning mashhur 4-moddasiga o‘xshash yangi «Yevropa xavfsizlik protokoli»ni yaratish niyatida.

Bu tizim Yevropa Ittifoqining har qanday a’zosi hududiy yaxlitligi yoki suverenitetiga tahdid tug‘ilganda, zudlik bilan ittifoqchilarning shoshilinch harbiy-siyosiy konsultatsiyalarini chaqirish imkonini beradi. Eng hayratlanarlisi, Vashington bilan ehtimoliy geosiyosiy bo‘shliqlar fonida Yevropa Komissiyasi rahbari okean ortidagi Kanadani qit’aning asosiy strategik sherigi sifatida e’lon qilib, Ottava bilan aloqalarni tarixdagi eng maksimal darajaga olib chiqishni taklif etmoqda. Xo‘sh, Yevropa Xavfsizlik Kengashi aynan qanday vakolatlarga ega bo‘ladi, Yevropa o‘z armiyasi sari navbatdagi qadamni tashlamoqdami va nega AQSH o‘rniga Kanada tanlandi?

«Yevropa mustaqilligi davri»: Yangi Xavfsizlik Kengashi nima beradi?

Ursula fon der Lyayenning Strasburgdagi dasturiy ma’ruzasi asosiy tafsilotlari:

• «Xavfsizlik Kengashini haqiqatga aylantiramiz»: Yevropa Komissiyasi rahbari rejalashtirilgan nutqida: «Biz Yevropa Xavfsizlik Kengashini voqelikka aylantirish bo‘yicha o‘z g‘oyalarimizni taqdim etamiz», deya qit’a mudofaasini markazlashtirish loyihasini ochiqlaydi;

• O‘z xavfsizligini o‘zi ta’minlash sharti: Bir yil avval yuzaga kelgan vaziyatni «Yevropaning mustaqillik lahzasi» deb atagan fon der Lyayen, Ittifoq endilikda o‘z chegaralari va mudofaasini tashqi yordamsiz, mustaqil himoya qilishga majbur ekanini uqtirmoqda;

• Tezkor qarorlar markazi: Yangi kengash qit’a xavfsizligiga tahdid yuzaga kelganda Yevropa yetakchilari va harbiy qo‘mondonligining bir necha soat ichida keskin javob choralarini ishlab chiquvchi oliy organiga aylanishi kutilmoqda.

NATOning 4-moddasi modeli: Yevropaning yangi xavfsizlik protokoli

Harbiy ittifoqlar tajribasidan nusxa ko‘chirish mexanizmi:

• Shoshilinch chaqiriq huquqi: Fon der Lyayen taklif qilayotgan protokol NATO shartnomasining 4-moddasi andozasida quriladi: unga ko‘ra, har qanday a’zo davlat o‘z xavfsizligi xavf ostida deb hisoblasa, zudlik bilan ittifoqchilar majlisini chaqira oladi;

• Hududiy yaxlitlik kafolati: Bu mexanizm Rossiya va boshqa tashqi geosiyosiy kuchlarning Sharqiy va Shimoliy Yevropa chegaralariga bo‘lgan bosimi sharoitida har bir davlatga mustahkam birdamlik qalqonini berishi ko‘zda tutilgan;

• NATOga muqobil emas, to‘ldiruvchi: Bryussel bu tizimni Shimoliy Atlantika alyansi bilan raqobat emas, balki Yevropaning o‘z ichki harbiy mobillashuvini tezlashtiruvchi vosita sifatida baholamoqda.

Kanada — yangi superhamkor: Okean ortidagi kutilmagan qadam

Yevropa tashqi siyosatidagi yangi geografik vektor:

• «Maksimal darajadagi aloqalar»: Fon der Lyayen o‘z nutqida Kanadani Yevropaning eng muhim kalit hamkori sifatida taqdim etib, u bilan munosabatlarni mumkin bo‘lgan eng yuqori cho‘qqiga ko‘tarish niyatini e’lon qiladi;

• Resurslar va mudofaa integratsiyasi: Kanada nafaqat strategik xomashyo va energetika, balki Arktika xavfsizligi va qurolli kuchlar koordinatsiyasida ham Yevropa bilan yagona front hosil qilishi rejalashtirilmoqda;

• AQSH siyosatiga ehtiyotkor javob: Vashingtondagi siyosiy tebranishlar va mudofaa xarajatlari bo‘yicha talablar kuchaygan bir vaqtda, Bryussel Kanada orqali o‘zining okean ortidagi muvozanatini mustahkamlab olmoqchi.

Ursula fon der Lyayenning ushbu tarixiy ma’ruzasi Yevropa Ittifoqi shunchaki iqtisodiy tuzilma emas, balki o‘z armiyasi, o‘z Xavfsizlik Kengashi va mustaqil geosiyosiy kuchiga ega yangi global harbiy qutbga aylanishga bel bog‘laganini ko‘rsatmoqda.

Sizningcha, Yevropa Ittifoqining AQSHga qaram bo‘lmasdan o‘z Xavfsizlik Kengashini tuzishi qit’ani tashqi tahdidlardan to‘liq himoya qila oladimi yoki NATOsiz Yevropa mudofaasi ojiz bo‘lib qoladimi? Kanada bilan yaqinlashuv Yevropaga yangi kuch bag‘ishlay oladimi? O‘z tahliliy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va jahon xavfsizlik arxitekturasidagi ushbu muhim burilish tahlilini barcha hamkasblaringiz hamda xalqaro siyosat ixlosmandlariga ulashing!