AQSH dizel eksportini butunlay taqiqlamoqchi: Jahon bozori yangi energetik inqiroz yoqasida

Jahon yoqilg‘i bozori so‘nggi yillardagi eng og‘ir sinovlardan biriga ro‘baro‘ kelmoqda. AQSH ichki bozorida dizel yoqilg‘isi narxi tarixiy rekordlarni yangilab, bir gallon uchun 6,22 dollargacha (bir litr uchun qariyb 1,60 dollar) ko‘tarilgach, Vashington siyosiy elitasida dizel eksportini to‘liq taqiqlash masalasi kun tartibiga chiqdi. AQSH Senatidagi ko‘pchilik yetakchisi Jon Tyun mamlakat ichkarisidagi tanqislik va narx bosimini jilovlash uchun eksportni cheklash bo‘yicha har qanday taklifni ko‘rib chiqishga tayyorligini ma’lum qildi. Bu yil Qo‘shma Shtatlar Eron urushi va Rossiyadan dizel eksporti to‘xtagani sababli tashqi bozorga rekord darajadagi hajmda yoqilg‘i sotdi, ammo bu ichki zaxiralarning so‘nggi yillardagi eng quyi nuqtasi — 96,4 million barrelgacha qulashiga olib keldi.

Agar Vashington eksport kranlarini yopib qo‘ysa, bu Osiyo va Janubiy Amerikadan tortib, ehtiyojining 15 foizini aynan AQSH dizeli bilan qoplaydigan Yevropagacha bo‘lgan ulkan mintaqalar uchun haqiqiy falokatga aylanishi mumkin. Oq uy esa hozircha taqiq qaroridan cho‘chimoqda va vaziyatni o‘nglash uchun harbiy davr qonunini ishga solishga urinmoqda. Xo‘sh, Vashington eksportni taqiqlasa jahonda yoqilg‘i narxlari qanchalik sakrab ketadi, neftni qayta ishlash zavodlaridagi avariyalar inqirozni qanday chuqurlashtirmoqda va dunyo yangi yoqilg‘i defitsitiga tayyormi?

«Galloniga $6,22 va pasaymayotgan narxlar»: AQSH ichidagi rekord bosim

Qo‘shma Shtatlar ichki bozoridagi yoqilg‘i inqirozining asosiy raqamlari:

• Tarixiy antirekord: AQSH yoqilg‘i quyish shoxobchalarida dizel narxi dastlab 6 dollarga yetgan bo‘lsa, bugunga kelib bir gallon uchun 6,22 dollargacha ko‘tarildi;

• Senatning shoshilinch munosabati: Senatdagi ko‘pchilik yetakchisi Jon Tyun: «Agar biz eksport qilayotgan yoqilg‘i zaxiralari mavjud bo‘lsa, eksportni taqiqlash muammoni hal qilishning eng samarali yo‘llaridan biri bo‘lishi mumkin», — deya bayonot berdi;

• Rekord eksport sabablari: AQSH yetarlicha dizel ishlab chiqarishiga qaramay, Rossiya eksportining to‘xtashi hamda Erondagi urush oqibatida yuzaga kelgan global bo‘shliqni to‘ldirish uchun rekord miqdorda xorijga mahsulot sotishga majbur bo‘ldi;

• Quriyotgan strategik zaxiralar: Ichki defitsitni qoplashi kerak bo‘lgan milliy zaxiralar 4 sentyabr holatiga ko‘ra xavotirli darajada pasayib, atigi 96,4 million barrelni tashkil etdi.

Oq uyning ikkilanishi: Harbiy sanoat qonuni ishga tushadimi?

AQSH hukumati ichidagi kelishmovchiliklar va alternativ rejalar:

• «Savdo urushi xavfi bor»: Ichki ishlar vaziri Dug Burgum eksport taqiqi ichki narxlarni tushirmasligi, aksincha, AQSHga qaram bo‘lgan ittifoqchi davlatlarning qasos choralariga va global beqarorlikka olib kelishidan ogohlantirdi;

• «Defense Production Act» mexanizmi: Taqiq o‘rniga Oq uy mudofaa ishlab chiqarishi to‘g‘risidagi qonunni (harbiy sanoat vakolatlarini) ishga solib, mamlakatdagi neftni qayta ishlash zavodlari (NQIZ) quvvatini majburiy oshirishni ko‘rib chiqmoqda;

• Zavodlar limitda ishlamoqda: Bugungi kunda Amerika neftni qayta ishlash korxonalari o‘z imkoniyatlarining 95 foiz yuqori chegarasida ishlamoqda va ishlab chiqarishni tezkor kengaytirish jismonan murakkab.

Yevropaga 7 mln barrel zarba: Global bozorni nima kutmoqda?

AQSH dizel eksporti to‘xtatilgan taqdirda yuz beradigan geosiyosiy va iqtisodiy oqibatlar:

• Yevropaning 15 foizlik qaramligi: AQSH Energetika axboroti boshqarmasi (EIA) ma’lumotlariga ko‘ra, Yevropa birgina iyun oyida AQSHdan 7 million barrelga yaqin dizel import qilgan, bu esa qit’a importining 15 foizini tashkil etadi;

• Zavoddagi energetik avariya: Illinoysdagi yirik «Joliyet» neftni qayta ishlash zavodida elektr uzilishi sodir bo‘lgani bois, spot bozorlarda dizel narxi birdaniga 25–40 sentga qimmatlashdi;

• $6,50 dan yuqori narx istiqboli: «GasBuddy» tahlilchisi Patrik de Xaanning ta’kidlashicha, nozik muvozanat buzilsa, milliy darajadagi chakana narxlar bir gallon uchun 6,50 dollardan oshib, jahon bo‘ylab inflyatsiya to‘lqinini boshlab berishi mumkin.

AQSHning o‘z ichki manfaatlarini himoya qilish yo‘lidagi ushbu qaltis bahsi nafaqat Amerika saylovchilarining cho‘ntagiga, balki allaqachon energetik qiynoqlar ichida qolgan Yevropa sanoatining kelajagiga ham to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatadi.

Sizningcha, AQSH o‘z ichki narxlarini tushirish uchun ittifoqchisi bo‘lgan Yevropa va boshqa davlatlarni yoqilg‘isiz qoldirib, dizel eksportiga taqiq qo‘ya oladimi? Eron urushi va Rossiya cheklovlari fonida dizel narxining oshishi O‘zbekiston va mintaqamiz bozoridagi mahsulotlar narxiga qanday ta’sir ko‘rsatishi mumkin? O‘z tahliliy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va jahon energetika bozoridagi ushbu o‘ta muhim inqiroz tahlilini barcha hamkasblaringiz hamda haydovchi do‘stlaringizga ulashing!