Syurixdagi Shveysariya oliy texnika maktabi (ETH Zurich) tadqiqotchilari oʻn yillar davomida imkonsiz deb hisoblangan natijaga erishganliklarini maʻlum qilishdi: ular isbotlanishi mumkin boʻlgan mukammal tasodifiy sonlar ketma-ketligini yaratishdi. Bir qarashda bu oddiy vazifa boʻlib tuyulsa-da, amalda hatto eng sifatli oʻyin suyaklari, tangalar va zamonaviy tasodifiy sonlar generatorlari ham biroz noaniqlikka ega boʻladi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.
Fiziklar Renato Renner va Andreas Wallraff boshchiligidagi jamoa bu muammoni hal qilish uchun "tasodifiylikni kuchaytirish" (randomness amplification) usulini taklif qilishdi. Tajriba uchun deyarli mutlaq nol haroratgacha sovitilgan va 30 metrlik uzatish liniyasi bilan bogʻlangan ikkita oʻta oʻtkazuvchan kvant bitidan (kubit) foydalanildi. Kubitlar kvant chalkashligi holatida boʻlib, bunda bir obʻektni oʻlshash natijasi darhol ikkinchisi bilan bogʻlanadi.
Ishning asosiy elementi Bell testining takomillashtirilgan versiyasidir. Ushbu tajriba natijalar yashirin klassik omillar bilan emas, balki tizimning haqiqiy kvant tabiati bilan belgilanishini tekshirish imkonini beradi. Tadqiqotchilar oʻlchash usulini tanlash uchun ataylab nomukammal generatorlardan foydalanishgan boʻlsa-da, maxsus algoritm olingan maʻlumotlarni qayta ishlab, ulardan matematik jihatdan ideal tasodifiylikni ajratib oldi.
Rennerning soʻzlariga koʻra, endi olimlar nafaqat tasodifiy sonlarni yaratishlari, balki ularning tasodifiyligini fizik nuqtai nazardan tasdiqlashlari ham mumkin. Bu shunchaki statistik yaqinlashish emas, balki kelajakda qanday tahlil usullari ishlab chiqilishidan qatʻi nazar, oʻzining tasodifiylik xususiyatini yoʻqotmaydigan natijadir.
Ushbu kashfiyotning amaliy ahamiyati juda katta. Zamonaviy shifrlash tizimlari, raqamli imzolar, kriptovalyutalar va blokcheynlar tasodifiy sonlar sifatiga tayanadi. Agar tasodifiylik manbasida zarracha bashorat qilinadigan holat boʻlsa, bu butun xavfsizlik tizimini zaiflashtiradi. Mualliflar oʻz ishlanmalarini atom soatlariga qiyoslashmoqda: agar atom soatlari vaqt oʻlchovi standarti boʻlsa, kvant generatorlari kelajak raqamli infratuzilmasi uchun tasodifiylik standarti boʻladi.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
