Big Tech algoritmlari inson ongini qanday boshqarmoqda: Yangi tadqiqot natijalari

Zamonaviy texnologik gigantlar nafaqat foydalanuvchilar haqida maʼlumot toʻplaydi, balki ularning dunyoqarashi va qaror qabul qilish jarayonlarini ham sezilmas tarzda shakllantirib bormoqda. Amsterdam universiteti media-tadqiqotchisi Byorn Beynon tomonidan oʻtkazilgan yangi ilmiy ish Big Tech kompaniyalari inson oʻzini qanday idrok etishiga qanchalik kuchli taʼsir koʻrsatayotganini ochib berdi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Tadqiqotga koʻra, Google, Meta, Microsoft, Amazon va Apple kabi kompaniyalar yaratgan ekotizimlar qidiruv soʻrovlari, xaridlar va koʻrilgan videolar orqali olingan maʼlumotlardan foydalanib, foydalanuvchi xulq-atvorini bashorat qiladi. Biroq, bu jarayon shunchaki bashorat bilan cheklanib qolmay, inson qanday yangiliklarni oʻqishi, qaysi reklamaga eʼtibor qaratishi va qanday bildirishnomalarni qabul qilishini belgilab berish orqali uning tanlovlariga bevosita taʼsir koʻrsatadi.

Beynon oʻz ishida “maʼlumotlar subyekti” tushunchasini kiritadi. Bu oʻz hayotini raqamli koʻrsatkichlar toʻplamiga aylantirib, platforma signallariga reaktsiya berishga odatlangan, ammo baribir oʻzini toʻliq mustaqil deb hisoblaydigan zamonaviy insondir. Algoritmik profillar vaqt oʻtishi bilan insonning real shaxsiyati sifatida qabul qilina boshlaydi va uning kelajakdagi imkoniyatlarini hamda axborotni qabul qilish chegaralarini belgilab beradi.

Raqamli muhit orqali boshqarish usullari

Platformalarning taʼsiri odatda juda yashirin tarzda amalga oshiriladi. Smartfonlar, aqlli soatlar va karnaylar foydalanuvchiga toʻgʻridan-toʻgʻri buyruq bermaydi. Buning oʻrniga, ular interfeys dizayni va “qulay” tavsiyalar orqali insonni maʼlum bir harakatga yoʻnaltiradi. Bu esa raqamli jamiyatda hokimiyat mexanizmining oʻzgarganidan dalolat beradi: endi nazorat taqiqlar orqali emas, balki qaror qabul qilinadigan raqamli muhitni oʻzgartirish orqali amalga oshirilmoqda.

Olim oʻz xulosalarini tasdiqlash uchun bir yil davomida turli guruhlar, jumladan, Niderlandiyadagi konspirologik gʻoyalar tarafdorlari va Fediverse kabi markazlashmagan tarmoq foydalanuvchilari oʻrtasida dala tadqiqotlarini olib bordi. Maʼlum boʻlishicha, shaxsiylashtirilgan axborot muhiti insonning mavjud qarashlarini yanada kuchaytirib, jamiyatda bir-biri bilan kesishmaydigan turli “haqiqat”larning shakllanishiga sabab boʻladi.

Tadqiqotda qayd etilishicha, maxfiylik masalasi muammoning faqat bir qismidir. Asosiy masala — raqamli infratuzilmaning jamiyatni, siyosiy ishtirokni va kundalik munosabatlarni qanday oʻzgartirayotganida. Hayotimizning katta qismi sanoqli kompaniyalarga tegishli platformalar ichida kechayotgani texnologiya masalalarini demokratiya va shaxsiy avtonomiya masalalari bilan bir qatorga qoʻymoqda.

Shu bilan birga, tadqiqot muqobil yoʻllar mavjudligini ham koʻrsatdi. Fediverse kabi hamjamiyatlar foydalanuvchi maʼlumotlarini yigʻish va reklamadan daromad olishni emas, balki shaffoflik va jamoaviy boshqaruvni birinchi oʻringa qoʻyuvchi platformalar bilan tajriba oʻtkazmoqda. Bu esa kelajakda Big Tech taʼsiridan xoli raqamli muhit yaratish imkoniyati borligini anglatadi.