Putin'den Batı'ya: Cin Şişeden Çıktı

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Batı ülkelerinin uluslararası ilişkiler kurallarını kendi çıkarlarına göre uyarlamaya çalıştığını belirtti. Yugoslavya'da alınan kararları örnek gösteren Putin, bu süreci «cinin şişeden çıkarılmasına» benzetti.

Ancak bu, Rus liderin siyasi ve hukuki yorumudur. Yugoslavya'daki olaylar, özellikle de NATO'nun 1999 yılındaki askeri müdahalesinin meşruiyeti meselesi uluslararası hukukta hâlâ tartışmalı konular arasında yer almaktadır.

Putin tam olarak ne söyledi?

Açıklama, 26 Temmuz 2026 tarihinde Sankt-Peterburg'da Rus Donanması personeliyle yaptığı görüşmede dile getirildi. Putin, II. Dünya Savaşı sonrası uluslararası düzenin BM Şartı temelinde kurulduğunu vurguladı.

Ona göre, Sovyetler Birliği'nin çöküşünün ardından kendisini Soğuk Savaş'ın galibi ilan eden Batı ülkeleri, mevcut kuralları yeniden yorumlamaya başladı.

«BM Şartı ile hiçbir şekilde bağdaşmayan kararlar alındı. Sadece cinin şişeden çıkmasına neden oldular» dedi Putin.

Rusya lideri, bu tür kararların en çarpıcı örneği olarak Yugoslavya'daki olayları ve Sırp halkının farklı devletlerin toprakları arasında bölünmesini gösterdi.

SSCB'nin BM'deki yeri neydi?

Sovyetler Birliği, 24 Ekim 1945'ten itibaren BM'nin kurucu üyelerinden biriydi. Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesinden biri olarak veto hakkına sahipti.

SSCB'nin dağılmasının ardından, 24 Aralık 1991'de Boris Yeltsin, BM Genel Sekreteri'ne Sovyetler Birliği'nin örgütteki ve Güvenlik Konseyi'ndeki üyeliğinin Rusya Federasyonu tarafından sürdürüleceğini bildirdi. Bu karar BDT'nin 11 ülkesi tarafından desteklendi.

Dolayısıyla Rusya, SSCB'nin BM'deki yerini, daimi üyelik statüsünü ve veto hakkını korumuştur. Putin'in sözleri yasal hakların iptal edildiği anlamına gelmemekte, aksine Batı'nın Rusya'nın uluslararası etkisini azaltmaya çalıştığına dair siyasi bir eleştiriyi ifade etmektedir.

Neden Yugoslavya örnek gösterildi?

Sosyalist Federal Yugoslavya da BM'nin kurucu üyelerinden biriydi. 1990'ların başında ülkenin parçalanmasıyla birlikte yerine Slovenya, Hırvatistan, Bosna-Hersek, Makedonya ve diğer devletler kuruldu.

Putin'in eleştirileri ağırlıklı olarak Kosova krizine ve NATO'nun 1999 yılında Yugoslavya'ya karşı başlattığı hava operasyonuna odaklanmaktadır.

NATO askeri operasyonu; Kosova'daki şiddeti durdurmak, insani bir felaketi önlemek ve siyasi bir anlaşmaya varmak zorunluluğuyla açıklamıştı. İttifak o dönemde Sırp güçlerini sivil halka karşı aşırı güç kullanmakla suçlamıştı.

NATO operasyonuna BM onay vermiş miydi?

En büyük hukuki tartışma da tam olarak bu soru etrafında dönmektedir.

1999 yılı Mart ayında NATO hava saldırılarını başlattığında, BM Güvenlik Konseyi'nin askeri güç kullanımına açıkça izin veren yeni bir kararı kabul edilmiş değildi. NATO'nun o dönemdeki genel sekreteri Javier Solana, Güvenlik Konseyi'ndeki olası direniş nedeniyle operasyonun orada onaylanmasının imkansız olacağını açıkça ifade etmişti.

78 süren hava kampanyasının sona ermesinden sonra, 11 Haziran 1999'da BM Güvenlik Konseyi'nin 1244 sayılı kararı kabul edildi. Bu karar, Kosova'da uluslararası güvenlik güçlerinin, bu bağlamda NATO liderliğindeki KFOR misyonunun konuşlandırılmasına izin verdi.

Bu nedenle olaya yaklaşımda iki farklı görüş bulunmaktadır:

• Rusya ve bir grup hukukçu, NATO saldırılarının Güvenlik Konseyi'nin yetkisi olmaksızın gerçekleştirildiği için BM Şartı'na aykırı olduğunu savunmaktadır;

• NATO ülkeleri ise operasyonu insani bir felaketi önlemek için gerekli olağanüstü bir tedbir olarak gerekçelendirmektedir.

BM Şartı güç kullanımı hakkında ne diyor?

BM Şartı'nın 2. maddesi, üye devletlerin başka bir ülkenin toprak bütünlüğüne veya siyasi bağımsızlığına karşı güç kullanmasını ya da güç tehdidinde bulunmasını yasaklar.

Uluslararası hukukta askeri güç kullanımının temel meşru dayanakları şunlardır:

1. Bir devletin silahlı saldırıya uğraması durumunda bireysel ya da kolektif meşru müdafaa hakkını kullanması;

2. BM Güvenlik Konseyi'nin barışı yeniden tesis etmek için askeri tedbirlere izin vermesi.

Meşru müdafaa hakkı Şart'ın 51. maddesinde düzenlenmiştir. Güvenlik Konseyi ise VII. Bölüm kapsamında yaptırım tedbirleri uygulayabilmektedir.

«İnsani müdahale» ise BM Şartı'nda ayrı ve net bağımsız bir dayanak olarak yer almamaktadır. Bu nedenle Kosova olayı, sonraki askeri çatışmalarda taraflarca farklı şekillerde yorumlanan tartışmalı bir emsal haline gelmiştir.

«Cin şişeden çıktı» deyimi ne anlama geliyor?

Putin'in mantığına göre, bir grup devlet ortak kuralları hiçe sayarak güç kullanırsa, gelecekte diğer ülkeler de aynı yöntemle kendi eylemlerini meşrulaştırmaya çalışabilir.

Yani «cin» tek bir askeri operasyon değil, kuralların duruma ve çıkarlara göre farklı şekillerde uygulanması alışkanlığıdır.

Bu bakış açısı Rusya'nın dış politika söyleminde daha önce de birkaç kez dile getirilmiştir. Putin, Yugoslavya'nın yanı sıra Irak ve Suriye'deki Batı operasyonlarını da Güvenlik Konseyi yetkisi sorunuyla ilişkilendirmiştir.

Aynı soru Rusya'ya da yöneltiliyor

Putin Batı'yı uluslararası hukuku seçici bir şekilde uygulamakla suçlamaktadır. Ancak Moskova'nın eleştirmenleri de tam olarak aynı kriterleri Rusya'nın kendi askeri eylemlerine karşı uygulamaktadır.

Bu durum uluslararası ilişkilerdeki temel çelişkiyi gözler önüne sermektedir: Büyük devletler BM Şartı'nı savunduklarını iddia etmekte, ancak her biri kendi eylemlerini farklı tarihi, güvenlik veya insani gerekçelerle açıklamaya çalışmaktadır.

Bu nedenle tartışma sadece «kuralı ilk kim çiğnedi?» sorusundan ibaret değildir. Asıl mesele, bir devlet tarafından yaratılan istisnanın gelecekte başka bir devlet için de hukuki bir dayanak oluşturup oluşturamayacağıdır.

Açıklama neden şimdi önemli?

Putin'in sözleri, Rusya ile Batı arasındaki çatışmanın sadece Ukrayna veya yaptırımlarla sınırlı olmadığını göstermektedir. Taraflar, II. Dünya Savaşı sonrasında şekillenen tüm uluslararası sistemin nasıl işlemesi gerektiği konusunda da zıt pozisyonlardadır.

Rusya çok kutuplu bir dünya ve tüm devletler için eşit kurallar talep ettiğini belirtmektedir. Batı ülkeleri ise kendi eylemlerini güvenlik, insan hakları ve insani krizleri durdurma zorunluluğuyla gerekçelendirmektedir.

Putin'in «cin şişeden çıktı» ifadesi tam olarak bu güven krizini yansıtmaktadır: Devletler birbirlerinin hukuki argümanlarına artık inanmamakta, her iki taraf da rakibini çifte standart uygulamakla suçlamaktadır.

Temel Sonuç

Putin, Yugoslavya'daki olayları Batı'nın BM Şartı'na dayalı uluslararası düzenden sapmaya başladığı bir dönüm noktası olarak değerlendirdi.

1999 yılındaki NATO saldırıları gerçekten de BM Güvenlik Konseyi'nin güç kullanımına özel izin veren bir kararı olmaksızın başlatılmıştır. Ancak NATO bu kararı Kosova'daki insani krizi durdurma zorunluluğu ile açıklamıştır.

Bu nedenle Putin'in açıklamasında hukuki tartışmaya temel oluşturabilecek unsurlar bulunmaktadır, ancak «Batı uluslararası hukuku tamamen yok etti» sonucu siyasi bir yorum niteliğindedir.

Sizce insani bir felaketi durdurmak için BM izni olmaksızın güç kullanılabilir mi, yoksa her halükarda Güvenlik Konseyi kararı şart mıdır?