Sizni nima g‘ashingizga tegadi? «Soya tomoningiz»ning 4 belgisi
«Soya tomon» inson o'zida qabul qilish qiyin bo'lgan, yashirishga yoki bosishga o'rgangan hislar, istaklar va xususiyatlarni anglatadi, ammo bu qat'iy tashxis emas. Ayrim odamlarga kuchli g'azablanish, «Men hech qachon bunday emasman» degan inkor, bir xil ssenariylarning takrorlanishi hamda sababini tushuntirish qiyin bo'lgan kuchli hislar o'z reaksiyalarini tahlil qilish uchun signal bo'lishi mumkin.
Nega ba’zi odamlar bizni odatdagidan ham kuchli g‘azablantiradi? Nega ayrim vaziyatlar hayotimizda qayta-qayta takrorlanadi, ba’zi hislarni esa hatto o‘zimizga ham tan olish qiyin?
Psixologiyada bunday holatlarni tushuntirish uchun ba’zan «soya tomon» degan metafora qo‘llanadi. U insonning yomonligi emas, balki o‘zida qabul qilish qiyin bo‘lgan, yashirishga yoki bosishga o‘rgangan hislar, istaklar va xususiyatlarni anglatadi.
Muhimi, bu tushuncha qat’iy tashxis emas. Lekin u o‘z reaksiyalarimizni kuzatish va o‘zimiz haqimizda noqulay, ammo foydali savollar berish uchun vosita bo‘lishi mumkin.
1. Ayrim odamlar nega sizni juda qattiq g‘ashingizga tegadi?
Ba’zan kimningdir takabburligi, haddan tashqari erkinligi, xudbinligi yoki aksincha, ojizligi insonda keskin reaksiya uyg‘otadi.
Shunda savol berish foydali:
«Meni aynan qaysi xislat g‘azablantiryapti?»
Bu albatta o‘sha xususiyat sizda ham bor degani emas. Birovning xatti-harakatidan ranjish uchun asosli sabab bo‘lishi mumkin.
Ammo ba’zi vaziyatlarda boshqadagi xususiyat biz o‘zimizga ruxsat bermaydigan jihatni eslatishi mumkin. Masalan, doimo «kuchli» bo‘lishga majbur inson boshqalarning ochiqcha yordam so‘rashini zaiflik sifatida qabul qilishi ehtimol.
Demak, kuchli reaksiya ba’zan boshqani emas, o‘z ichki qoidalarimizni ham ko‘rib chiqish uchun signal bo‘lishi mumkin.
2. «Men hech qachon bunday emasman» degan qat’iylik
Inson o‘zini ma’lum obrazda ko‘rishga odatlanadi:
«Men hasad qilmayman».
«Men g‘azablanmayman».
«Menga hech kimning yordami kerak emas».
«Men xudbin odam emasman».
Ammo inson hislari bunchalik sodda emas.
G‘azab, hasad, qo‘rquv yoki e’tiborga ehtiyojning paydo bo‘lishi insonni yomon qilmaydi. Muammo ba’zan shu hisning mavjudligini tan olishdan bosh tortishda bo‘ladi.
Chunki inkor qilingan his yo‘qolib ketmaydi. U boshqa shaklda — keskin reaksiya, xafalik yoki doimiy ichki bosim sifatida namoyon bo‘lishi mumkin.
3. Bir xil ssenariylar nega takrorlanaveradi?
Har safar o‘xshash insonlarni tanlash.
Bir xil munosabat muammosiga duch kelish.
Ishda qayta-qayta bir xil nizoga kirish.
Muhim qaror oldidan doimo chekinish.
Albatta, har bir takrorlanishning ortida «soya» bor deb bo‘lmaydi. Tashqi sharoit, odatlar va tasodiflar ham ta’sir qiladi.
Biroq ssenariy takrorlanaversa, o‘zingizdan so‘rash arziydi:
«Bu vaziyatlarning umumiy nuqtasi nimada va men ularda qanday rol o‘ynayapman?»
Bu o‘zingizni ayblash emas. Aksincha, nazoratingizda bo‘lgan qismni topishdir.
4. Sababini tushuntirish qiyin bo‘lgan kuchli hislar
Aybdorlik, uyat, hasad, qattiq xafalik, g‘azab yoki xavotir ba’zan voqeaning o‘ziga nisbatan juda kattadek tuyuladi.
Masalan, oddiy tanqid insonni bir necha kun bezovta qilishi yoki boshqaning muvaffaqiyati kutilmagan darajada og‘riqli qabul qilinishi mumkin.
Shunda hisni yo‘qotishga shoshilmasdan:
«Bu menga nima haqida signal beryapti?»
deb so‘rash foydali.
Ba’zan javob qadrlanishga ehtiyoj, rad etilishdan qo‘rqish, o‘zini boshqalar bilan taqqoslash yoki bolalikdan shakllangan ichki talablarda bo‘lishi mumkin.
O‘zingizni yaxshiroq tushunish uchun 4 savol
O‘z reaksiyalaringizni kuzatishda quyidagi savollar yordam berishi mumkin:
Bu insonda meni aynan nima g‘ashimga tegyapti? Men uning qaysi xatti-harakatini qattiq qoralayapman va nima uchun?
O‘zimga qaysi hisni his qilishga ruxsat bermayman? G‘azabni, qo‘rquvni, xafalikni yoki yordamga ehtiyojni «noto‘g‘ri» deb hisoblaymanmi?
Boshqalar meni qabul qilishi uchun nimani yashiryapman? Qanday bo‘lishim «kerak» degan tasavvur meni o‘zimdan uzoqlashtiryaptimi?
O‘zim haqimdagi qaysi haqiqatni ko‘rish qiyin? Agar meni hech kim hukm qilmasligiga ishonchim komil bo‘lsa, o‘zim haqimda nimani tan olardim?
«Soyani qabul qilish» nimani anglatadi?
Bu har bir impulsga ergashish yoki «men shundayman» deb zararli xatti-harakatni oqlash degani emas.
Aksincha, inson o‘z ichidagi noqulay hisni ham tan oladi, ammo keyin qanday harakat qilishni ongli ravishda tanlaydi.
«Men g‘azablandim» — bu bir narsa.
«Shuning uchun istaganimni qilishga haqliman» — butunlay boshqa narsa.
O‘zini tushunishning maqsadi hislarni yo‘q qilish emas, ularning insonni yashirincha boshqarishini kamaytirishdir.
O‘zingiz bilan kurashish o‘rniga o‘zingizni tushunish
Har bir insonda faxrlanadigan xususiyatlar ham, tan olish qiyin bo‘lgan tomonlar ham bor. Mukammal obrazni saqlash uchun ikkinchi qismni butunlay inkor qilish esa insonni o‘zi bilan doimiy ichki kurashga olib kelishi mumkin.
O‘z reaksiyangizni kuzatish, hisning nomini aytish va uning ortida nima turganini tushunish — ichki erkinlikka olib boradigan ancha sog‘lom yo‘l.
Agar kuchli xavotir, g‘azab, uyat yoki takrorlanuvchi munosabat muammolari kundalik hayotga jiddiy ta’sir qilayotgan bo‘lsa, ularni psixolog yoki psixoterapevt bilan muhokama qilish foydali bo‘lishi mumkin.
O‘zingiz bilan halol bo‘lish — o‘zingizni ayblash emas. Bu o‘zingizni yaxshiroq tushunishning birinchi qadamidir.
Fikringizni izohda qoldiring va maqolani tanishlaringizga Telegram yoki boshqa ijtimoiy tarmoqlar orqali ulashing.
Izohlar 0
…