2026 yil 1 martdan O‘zbekistonda qonunchilik va amaliyotning qator muhim yo‘nalishlarida yangi tartiblar kuchga kirdi. Bu o‘zgarishlar raqamlashtirishdan tortib biznes, bojxona, notariat, ijtimoiy himoya, ekologiya va turizmgacha bo‘lgan keng sohalarni qamrab oldi. Mahalliy nashrlar ma’lumotiga ko‘ra, mart boshidan kuchga kirgan yangiliklar fuqarolar uchun ayrim xizmatlarni yengillashtirish, tadbirkorlar uchun tartiblarni soddalashtirish va davlat nazoratini kuchaytirishga qaratilgan.
Eng sezilarli yangiliklardan biri raqamli xizmatlar ko‘lamining yanada kengayganidir. Endi fuqarolar Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali yashash joyiga doir ma’lumotlarni va o‘zlariga tegishli turar joyda ro‘yxatda turgan shaxslar haqidagi axborotni tahrirlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shuningdek, o‘lim holati qayd etilgani haqidagi QR-kodli ma’lumotnoma yaqin qarindoshlarning shaxsiy kabinetiga avtomatik yuborilishi, QR-kodli hujjatni gerbli guvohnoma bilan tenglashtirish, ayrim sud ma’lumotlarini onlayn olish va futbol uchrashuvlariga chiptalarni identifikatsiya hamda QR-kod orqali sotish kabi tartiblar ham joriy etilmoqda. Bu o‘zgarishlar davlat xizmatlarini qog‘ozbozlikdan raqamli qulaylikka yana bir qadam yaqinlashtirishi kutilmoqda.
Xorijiy fuqarolar uchun ham yangi talab paydo bo‘ldi. Endi o‘zbek tilini bilish darajasini CEFR standartlari asosida aniqlovchi va A1, A2 hamda B1 darajalari bo‘yicha rasmiy sertifikat beruvchi tizim ishlaydi. Bu hujjat davlat tilini bilish darajasining rasmiy tasdig‘i sifatida qabul qilinadi. Ya’ni, o‘zbekistonlik huquqiy va ijtimoiy muhitga kirib kelayotgan chet elliklar uchun til masalasi yanada rasmiy va aniq mezonlarga bog‘lanmoqda.
Biznes sohasida ham bir qator amaliy yangiliklar kuchga kirdi. “Yagona darcha” tamoyili asosida “Biznes hamroh” loyihasi ishga tushirilishi, davlat organlari rahbarlarining tadbirkorlar bilan muloqotining yangi formati, davlat fuqarolik xizmatidagi bo‘sh lavozimlarni egallash qoidalarining yangilanishi va “Litsenziya” tizimida hujjat topshirishdan oldin talablarga muvofiqlikni ixtiyoriy dastlabki baholash imkoniyati shular jumlasidandir. Bu o‘zgarishlar tadbirkor uchun jarayonni tushunarliroq, davlat uchun esa boshqaruvni tartibliroq qilishga qaratilgan.
Yosh tadbirkorlar va o‘zini o‘zi band qilganlar uchun ayrim yengilliklar ham nazarda tutilgan. Xususan, infratuzilmaga ulanish xarajatlarini kompensatsiya qilish mexanizmi joriy etilmoqda. Elektromobilda faoliyat yurituvchi, o‘zini o‘zi band qilgan taksi haydovchilariga esa ijtimoiy soliq bo‘yicha 10 foiz chegirma va davlat avtoturargohlaridan 30 daqiqagacha bepul foydalanish imkoniyati berilishi ko‘zda tutilgan. Bu esa “yashil” transportni rag‘batlantirish va kichik faollikni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
Bojxona va davlat xaridlarida ham yangilangan tartiblar amal qila boshladi. Tovarlar kelmasidan turib dastlabki deklaratsiyalashda bojxona rasmiylashtiruvi yig‘imi 20 foizga kamaytiriladi, to‘lovlarni 14 kungacha kechiktirishda esa foiz hisoblanmaydi. Davlat xaridlari portalida esa sun’iy intellekt asosida o‘rtacha bozor narxini hisoblaydigan elektron modul ishga tushirilishi ko‘zda tutilgan. Bu qarorlar orqali ham biznes yuki yengillashtirilishi, ham davlat xaridlarida narx shaffofligi oshirilishi maqsad qilingan.
Qurilish sohasida nazorat keskinroq tus olmoqda. Xavfsiz deb topilmagan qurilish materiallari ishlab chiqaruvchilari va yetkazib beruvchilari bo‘yicha elektron reyestr shakllantiriladi. Ushbu ro‘yxatga kirgan kompaniyalar davlat xaridlarida ishtirok eta olmaydi. Shu bilan birga, “O‘zbekkosmos” agentligi hududlardagi qurilish maydonchalarini doimiy monitoring qilishni boshlaydi. Ko‘prik va tunnellarning seysmik chidamliligini onlayn kuzatish, binolar holatini sun’iy intellekt yordamida tahlil qilish va seysmik xavfli hududlarni prognoz qilish kabi amaliyotlar ham joriy etilmoqda. Bu yo‘nalishdagi ayrim o‘zgarishlar haqida avvalroq ham mahalliy nashrlar xabar bergan edi.
Notariat va sud sohasidagi yangiliklar ham ahamiyatli. Endi notariuslar ijara, kommunal to‘lovlar va majburiy badallar bo‘yicha qarzdorlikni undirishga doir e’tirozsiz talablar bo‘yicha BHMning 1000 baravarigacha miqdorda ijro xatlari chiqarish huquqiga ega bo‘ladi. Shuningdek, nodavlat notijorat tashkiloti sifatida ro‘yxatdan o‘tmagan nodavlat tashkilotlar tomonidan sud-ekspertiza tadqiqotlarini o‘tkazish taqiqlanadi. Bu esa huquqiy jarayonlarda mas’uliyat va rasmiy maqomni yanada kuchaytirishga qaratilgan qadam sifatida ko‘rilmoqda.
Ijtimoiy sohada insonparvarlikka urg‘u berilgan yangi mexanizmlar paydo bo‘ldi. “Inson” markazlarida ijtimoiy himoyaga muhtoj bolali oilalar uchun “Mehrli oila” xizmati ishga tushiriladi. Ushbu xizmat doirasida ota-onalarga bepul oilaviy terapiya ko‘rsatilishi belgilangan. Shuningdek, demensiya, Parkinson va Alsgeymer kasalligi bo‘yicha dispanser nazoratida turgan bemorlar uchun “Faol hayotga qadam” dasturi orqali kunduzgi parvarishlash xizmatlari yo‘lga qo‘yiladi. Bu yangiliklar haqida mahalliy matbuot alohida yoritgan.
Ekologiya va intellektual mulk sohasida ham talablar kuchaydi. Fon monitoringi stansiyalarini o‘rnatmagan va ularni milliy eko-nazorat tizimiga ulamagan korxonalar kompensatsiya to‘lovlarini besh baravar to‘laydi. Tabiatga yetkazilgan zarar uchun kompensatsiyadan ozod qilishga doir imtiyozlar esa faqat qonun bilan belgilanishi mumkin. Shu bilan birga, intellektual mulk bilan bog‘liq qoidabuzarliklar “Biznesning barqarorlik reytingi”ga ta’sir qiladi: jarimalar ballni tushiradi, ro‘yxatdan o‘tgan tovar belgilari esa aksincha, ball qo‘shadi.
Amaliy hayotga bevosita ta’sir qiladigan yana bir yangilik — muddati o‘tgan, raqamli markirovkaga kiruvchi tovarlar sotuvining avtomatik tarzda bloklanishidir. Endi kassa apparatlari yaroqlilik muddati o‘tgan bunday mahsulotlar uchun chek chiqara olmaydi. Ya’ni, iste’molchi xavfsizligida inson omili emas, avtomatik filtr ishlaydi. Shuningdek, arxiv xizmatlari tezlashtiriladi, ayrim ma’lumotnomalarni berish muddatlari qisqaradi, turizm sohasida esa eng yaxshi startaplar va “yashil” sertifikat oluvchi mehmonxonalarga subsidiya mexanizmlari kuchga kiradi.
Qisqasi, 1 martdan kuchga kirgan bu o‘zgarishlar qog‘ozdagi oddiy normalar emas. Ularning ayrimlari fuqarolarning kundalik turmushiga, ayrimlari biznes muhitiga, yana ayrimlari esa davlat nazorati va ijtimoiy himoya tizimiga bevosita ta’sir qiladi. Endi asosiy masala bitta: bu yangiliklar amalda qay darajada tez, shaffof va haqiqiy qulaylikka aylanadi. Shu savolga javobni esa vaqtning o‘zi beradi.
