Samolyotlar uchun oʻta oʻtkazuvchan dvigatel ilk sinovlardan oʻtdi

Glazgo (Shotlandiya) shahridagi Stratklayd universiteti tadqiqotchilari “yashil” aviatsiya yoʻlida muhim qadam tashlanganini eʼlon qilishdi: ular 100 kW quvvatga ega, toʻliq oʻta oʻtkazuvchan aviatsiya elektr dvigatelining ishchi prototipini yaratib, muvaffaqiyatli sinovdan oʻtkazdilar. Loyiha Airbus koʻmagida ZEST (Zero Emissions for Sustainable Transport) dasturi doirasida amalga oshirilmoqda va kelajakdagi elektr yoʻlovchi samolyotlari uchun asosiy texnologiyalardan biri sifatida koʻrilmoqda. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Aviatsiyani elektrlashtirishdagi asosiy muammo — bu vazn va issiqlik yoʻqotishidir. Anʼanaviy elektr dvigatellaridagi mis oʻramlar quvvat oshishi bilan qizib ketadi va konstruksiya ogʻirlashadi. Aviatsiya uchun esa har bir ortiqcha kilogramm parvoz masofasi va samaradorligiga bevosita taʼsir qiladi. Oʻta oʻtkazuvchan dvigatellar bu cheklovni chetlab oʻtish imkonini beradi: oʻta past haroratgacha sovitilganda material elektr qarshiligini yoʻqotadi, natijada tok yoʻqotishlarsiz oqadi va qizish deyarli toʻxtaydi. Bu esa dvigatel quvvatini vaznni oshirmasdan keskin koʻtarish imkonini beradi.

Professor Min Chjan jamoasi suyuq geliy haroratini talab qiladigan klassik usuldan voz kechib, 20 dan 77 K gacha (-253…-196 °C) haroratda ishlaydigan “yuqori haroratli” oʻta oʻtkazuvchanlardan foydalanishdi. Prototipda minimal yoʻqotishli oʻramlar, choʻtkasiz tizim va rotor aylanishi davomida ishlaydigan oʻrnatilgan kriogen sovitish tizimi qoʻllangan. Aslida, bu dvigatel quvvat va sovitish tizimlarini birlashtirgan ixcham kriogen elektromexanik moduldir.

Ushbu texnologiya Airbus ilgari surayotgan vodorod aviatsiyasi bilan mukammal uygʻunlikka ega. Kompaniya suyuq vodorodni uglerod neytral samolyotlar uchun asosiy yoqilgʻi deb hisoblaydi. Bunday sxemada vodorod nafaqat energiya manbai, balki oʻta oʻtkazuvchanlarni sovitish uchun xladagent vazifasini ham bajarishi mumkin. Bu kelajakdagi samolyotlar arxitekturasini soddalashtiradi va tizimning umumiy samaradorligini oshiradi.

Hozircha gap faqat prinsipial namoyish haqida bormoqda — 100 kilovattli dvigatel yoʻlovchi laynerini koʻtarish uchun yetarli emas. Biroq uning barqaror ishlashi konsepsiyaning hayotiyligini tasdiqladi. Keyingi bosqich — texnologiyani tijorat aviatsiyasi uchun zarur boʻlgan megavatt darajasigacha kengaytirishdir. Hozirda Hinetics, HyFlux, Toshiba va Raytheon kabi kompaniyalar ham ushbu yoʻnalishda faol izlanishlar olib bormoqda.