400 йиллик махфий хабарлар Муғуллар сирларини фош қилди

Европада илк газеталар пайдо бўлаётган даврда Муғуллар империяси ҳам ўзининг мукаммал ахборот тизимига эга бўлган. XVI аср охирларидан бошлаб империяда юзлаб котиблар, махсус вакиллар ва ёзувчилар томонидан «ахборотлар» (akhbarat) деб аталган кундалик хабарномалар тайёрланган. Уларда саройдаги сиёсий воқеалар, ҳарбий юришлар, лавозим тайинловлари, молиявий ишлар, маҳаллий бошқарув ва ҳатто турли миш-мишлар ҳам қайд этилган.

Бу форс тилида ёзилган ҳужжатлар Муғуллар империясининг ахборот тармоғини ташкил этган. Ҳар куни юзлаб, эҳтимол минглаб нусхалар империя марказидан турли вилоятларга юборилган, айримлари эса маҳаллий амалдорлар олдида овоз чиқариб ўқиб эшиттирилган. Шу тариқа марказдаги воқеалар мамлакатнинг энг чекка ҳудудларигача тез етказилган.

Калифорния университети (Беркли) тарихчиси Мунис Д. Фаруқий 2007 йилдан бошлаб Ҳиндистон ва Британия архивларида сақланаётган «Ахборот-и Дарбор-и Муалло» («Олий сарой хабарномалари») тўпламини чуқур ўрганишга киришди. Олим Колката Миллий кутубхонасида сақланаётган 6500 саҳифадан ортиқ ҳужжатни таҳлил қилиб, ўн минглаб қайдлар орқали шаҳзодалар, саркардалар, амалдорлар, сарой аёллари ва бошқа муҳим шахсларнинг ҳаётини қайта тиклашга муваффақ бўлди.

Тадқиқот натижалари XVII асрда ҳукмронлик қилган Аврангзеб даврига оид кўплаб қарашларни қайта кўриб чиқишга сабаб бўлди. Масалан, олим архивларда Аврангзеб даврида оммавий диний мажбурлашлар ҳақида кенг тарқалган тасаввурларни тўлиқ тасдиқлайдиган далиллар жуда кам эканини таъкидлайди. Шунингдек, саройдаги аёллар ва хожаларнинг сиёсий таъсири аввал ўйланганидан анча юқори бўлгани маълум бўлди.

Айниқса, Аврангзебнинг қизи Зинат-ун-Нисо номи архивларда қайта-қайта учраши олимларни ҳайратга солди. Илгари у ҳақида жуда кам маълумот мавжуд бўлган бўлса, янги ҳужжатлар уни ҳукмдорнинг энг ишончли сиёсий таянчларидан бири сифатида кўрсатмоқда. Олимнинг фикрича, у қариб қолган Аврангзеб ҳокимиятини сақлаб қолишда муҳим роль ўйнаган.

Архивларнинг катта қисми бугунги кунда Лондон, Колката, Биканер ва Ситамауда сақланмоқда. Энг бой тўплам Колката Миллий кутубхонасида бўлиб, у Аврангзеб ҳукмронлигига бағишланган 21 жилддан иборат. Тарихчиларнинг тахминича, бундан ташқари яна хусусий коллекцияларда ҳам шунга ўхшаш ҳужжатлар бўлиши мумкин.

Фаруқийнинг айтишича, ушбу архивларни ўрганиш осон эмас. Ҳужжатларда индекс йўқ, ўн минглаб ёзувлар ичида керакли маълумотни топиш эса «пичан ғарамидан игна излаш» билан тенг. Бироқ айнан шу манбалар Муғуллар империяси қандай бошқарилгани, қарорлар қандай қабул қилингани ва ахборот қандай тарқатилганини батафсил кўрсатиб беради.

Олимнинг таъкидлашича, мазкур архивлар ҳали тўлиқ ўрганилмаган ноёб тарихий мерос ҳисобланади. Улар асосида яна ўнлаб янги китоблар ва илмий тадқиқотлар яратиш мумкин. Бу қўлёзмалар Муғуллар империяси ўз даври учун жуда ривожланган ахборот тизимига эга бўлганини ҳамда унинг тарихи ҳақида ҳали очилмаган кўплаб сирлар сақланиб қолаётганини кўрсатади.