Россия Селлебрите компаниясининг чекловларини четлаб ўтиб, iPhone смартфонларини бузиб кирди

Исроилнинг кибер-экспертиза соҳасидаги етакчи корхонаси ҳисобланган Селлебрите компанияси Россия давлат идоралари билан ҳамкорликни тўхтатганини эълон қилганига қарамай, унинг технологиялари ҳамон россиялик мухолифатчиларнинг смартфонларини бузиб киришда қўлланилмоқда. Бу ҳолат Ғарб технологик компаниялари ўз маҳсулотлари "ёввойи бозор"га чиқиб кетганидан сўнг, уларнинг устидан назоратни қанчалик тез йўқотиши мумкинлигини кўрсатувчи навбатдаги огоҳлантириш бўлди. Бу ҳақда Techcrunch.com хабар беради.

Торонто университетининг Citiзен Лаб рақамли ҳуқуқлар гуруҳи тадқиқотчилари Россия тергов органлари мухолифатчи ва инсон ҳуқуқлари фаоли Андрей Пивоваровнинг iPhone қурилмасига кириш учун айнан Селлебрите технологиясидан фойдаланганини аниқлашди. Ушбу воқеа 2021-йилнинг июн ойида, яни компания Россия бозорини расман тарк этганидан уч ой ўтиб содир бўлган. TechCrunch нашри хабарига кўра, бу каби ҳолатлар кузатув технологияларини жиловлаш нақадар қийин эканлигини исботламоқда.

Назоратни йўқотиш ва технологик бўшлиқлар

Селлебрите ўзининг расмий баёнотларида 2021-йил март ойидан бошлаб Россия ҳукумати билан барча алоқаларни узганини ва ҳатто масофадан туриб ўз қурилмаларининг ишлашини тўхтатиш имкониятига эга эканлигини таъкидлаган эди. Бироқ амалиётда УFEД (Универсал Форенцик Эхтрактион Девисе) деб номланувчи қурилмалар лицензия муддати тугаганидан кейин ҳам маълум даражада ишлашда давом этиши мумкинлиги маълум бўлди. Бу эса компаниянинг ўз вадаларини тўлиқ бажара олмаганидан далолат беради.

Исроиллик ҳуқуқшунос Эитай Маккнинг фикрича, шунчаки савдони тўхтатиш ёки дастурий таъминот лицензиясини бекор қилиш етарли эмас. Унинг сўзларига кўра, Селлебрите ўз мижозларидан сотилган хакерлик ускуналарини қайтариб олишни ёки уларни бутунлай йўқ қилишни талаб қилмайди. Натижада, аввалги мижозлар эскирган бўлса-да, ҳали ҳам самарали бўлган асбоблардан инсон ҳуқуқлари фаолларига қарши фойдаланишда давом этмоқда.

Citiзен Лаб катта тадқиқотчиси Джон Скотт-Раилтоннинг таъкидлашича, компания ўз қурилмаларини масофадан туриб бутунлай яроқсиз ҳолга келтириш (брикк) механизмини жорий қилиши лозим. Шунингдек, ҳар бир олинган маълумотга рақамли тамға (ватермарк) босиш орқали, қайси қурилма ёрдамида маълумот ўғирланганини аниқлаш имконини яратиш таклиф этилмоқда. Бу чоралар компанияларга ўз айбини инкор этиш (плаусибле дениабилитй) даврини тугатишга ёрдам беради.

Глобал миқёсдаги муаммолар

Селлебрите фақат Россия билан боғлиқ машмашалар марказида эмас. Компания ўтмишда ўз технологиялари суиистеъмол қилингани ҳақидаги хабарлар ортидан бир қатор давлатлар билан ҳамкорликни тўхтатган:

• Хитой ва Гонконг;
• Мянма;
• Бангладеш;
• Сербия.

Ушбу ҳолат Ўзбекистон каби технологик бозорлар учун ҳам долзарбдир. Замонавий кибер-хавфсизлик воситалари ва смартфонларни бузиб кириш технологиялари нафақат жиноятчиликка қарши курашиш, балки шахсий дахлсизликка тажовуз қилиш қуролига ҳам айланиши мумкин. Мутахассислар Ғарб компанияларининг бундай "икки томонлама мақсадли" технологиялари устидан халқаро назоратни кучайтириш зарурлигини узоқ вақтдан бери таъкидлаб келишмоқда.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, Селлебрите ва шунга ўхшаш компаниялар ўз маҳсулотларини сотишдан олаётган фойдаси ҳамда уларнинг кейинги тақдири учун масъулият ўртасидаги мувозанатни топиши шарт. Акс ҳолда, ҳатто энг илғор iPhone ҳимоя тизимлари ҳам сиёсий босим ва технологик суиистеъмоллар қаршисида ожиз бўлиб қолаверади.